Вершы Настассі Нарэйкі вяртаюць мяне ў Беларусь

(Аб зборніку «Магдэбургскае права маёй душы» Настассі Нарэйкі, выдавецтва Брэст, Беларусь, 2013)

Паэтэса Настасся Нарэйка

Май Ван Фан

Раннім летам 1983 года я пакінуў Ханойскі ўніверсітэт замежных моў і паехаў у Мінск, сталіцу Беларусі, каб працягнуць вучобу на трэцім курсе Педагагічнага ўніверсітэта імя рускага пісьменніка Максіма Горкага (цяпер — Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя паэта Максіма Танка). Гады вучобы і жыцця тут далі мне магчымасць наўпрост дакрануцца да культурнага жыцця Беларусі — краіны мірнай, багатай на традыцыі, краіны велікадушных і сардэчных людзей. Гэтыя ўражанні сталі часткай маёй доўгай памяці і шмат у чым сфарміравалі маю эстэтычную свядомасць і творчыя ўяўленні яшчэ ў юнацтве.

Нядаўна, дзякуючы знаёмству з пісьменнікам Алесем Карлюкевічам, старшынёй Саюза пісьменнікаў Беларусі, мне давялося прачытаць першы паэтычны зборнік паэтэсы Настассі Нарэйкі «Магдэбургскае права маёй душы», выдадзены ў Брэсце ў 2013 годзе. Гэты зборнік адкрыў мастацкую прастору, цесна звязаную з гісторыяй і культурнай глыбінёй Беларусі. Ад выключна асабістых перажыванняў, ад самых інтымных душэўных рухаў паэзія Настассі паступова пашыраецца да памяці ўсяго народа, да ўсведамлення Радзімы і нацыянальнай ідэнтычнасці.

Уваходзячы ў паэтычны свет Настассі Нарэйкі, чытач нібыта выпраўляецца ў падарожжа, якое разгортваецца адразу ў двух вымярэннях: з аднаго боку — рэальныя ландшафты Беларусі, з другога — шматслойны і глыбокі ўнутраны свет паэтэсы. Гэтыя дзве прасторы бесперапынна пераклікаюцца і асвятляюць адна адну, дзякуючы чаму геаграфія перастае быць толькі месцам дзеяння, пераўтвараючыся ў памяць, лёс і крыніцу пачуццяў. Асаблівае месца ў духоўнай і творчай геаграфіі паэткі займаюць два гарады — Маладзечна і Каменец.

Маладзечна — гэта зямля памяці, радавы выток, месца, дзе ў душы Настассі Нарэйкі зарадзілася любоў да беларускай мовы. Каменец, дзе сёння яна працуе ў рэдакцыі раённай газеты, стаў зямлёй, якая ўдыхнула новыя сілы ў яе паэзію і абудзіла глыбокае пачуццё любові. Размешчаны ў маляўнічай даліне ля старажытнай Камянецкай вежы (Белай вежы), гэты край дыхае ціхай, сузіральнай гісторыяй і першазданнай прыгажосцю Белавежскай пушчы, якая ўзгадавала ў паэтычным свеце Настассі рамантычнае і адначасова сканцэнтраванае светаадчуванне.

“Два гарады.

Дзве радзімы маёй душы.

У адным – мае карані,

У другім – мае вершы.

Непадзельныя вы.

Вы – арэшкі мае, спарышы.

На шчасце абодва,

Ніводзін ні горшы, ні лепшы.”

Страфа завяршаецца, як кропка апоры, дзе пачуццё згушчаецца і сціраецца геаграфічная мяжа, саступаючы месца згодзе ў душы. Праз вобраз арэшкаў-спарышоў — цудоўны і свяшчэнны ў беларускай культуры — паэтка прымае дар лёсу цалкам. Менавіта гэтае беражлівае, спакойнае і велікадушнае стаўленне ўздымае асабісты вопыт да ўзроўню жыццёвай філасофіі.

Далей паэзія Настассі Нарэйкі паступова выбудоўвае своеасаблівую геаграфію беларускай культуры, глыбока прасякнутую нацыянальным духам. Ідучы за паэткай, чытач нібыта выпраўляецца ў падарожжа па дарогах памяці, праходзячы праз славутыя гістарычныя землі Беларусі — ад Турава, Гальшан, Міра, Гродна і Нясвіжа да старажытных Навагрудка і Полацка. Кожная з гэтых назваў — не проста геаграфічны пункт, а цэлы культурна-гістарычны свет, дзе свяшчэнная памяць мінулага арганічна спалучаецца з духоўным вопытам сучаснага чалавека.

Вяртанне ў Беларусь праз паэзію Настассі Нарэйкі — гэта падарожжа ў часе назад, да патаемнай гістарычнай глыбіні гэтай зямлі. У зборніку тысячагадовае мінулае зусім не здаецца далёкім — яно жыва прысутнічае на кожнай старонцы. Паэзія Настассі насычана эпічнымі рысамі: тупат капытоў, халодны бляск мячоў і дзідаў, парослыя мохам каменныя сцены замка, маўклівыя цені старажытных крэпасцяў. Гісторыя Беларусі паўстае ў мігатлівым святле такіх славутых гістарычных постацей, як Рагнеда, Ядвіга і Барбара... Усё гэта стварае прастору культуры — бліскучую, гордую і поўную тугі па мінулым.

“Сёння зоры такія,

Як сотні гадоў таму.

Зоры Рагнеды

Зоры Ядвігі,

Барбары.

Зоры палаюць.

Зоры не знаюць – чаму.

Зоры жывуць,

Покуль у душах пажары.

...                        

Зоры палаюць.

Зоры такія высокія.

Іх упляталі спрадвек

У косы дзяўчат.

Рагнеды, Ядвігі, Барбары…

Свае і далёкія.

У кроку да вас –

Неадольнае мкненне назад.”

Сувязь маладога пакалення паэтаў, да якога належыць Настасся, з нацыянальнай гісторыяй жывіцца і натхненнем, што ідзе ад літаратурных папярэднікаў — найперш ад вялікага пісьменніка Уладзіміра Караткевіча. Працягваючы гэты дух, Настасся бачыць жыццё, як шлях пераадолення выпрабаванняў дзеля сцвярджэння сябе і служэння. Таму яе паэзія нясе ў сабе моцны нацыянальны пачатак, гарачую любоў да роднай беларускай мовы — мовы, якую яна беражэ, як цуд, як свяшчэнную зямлю.

Любоў да радзімы ў паэзіі Настассі натуральна пераплятаецца з самымі асабістымі пачуццямі: каханне і любоў да роднай зямлі зліваюцца ў адно цэлае, становячыся свяшчэннымі і адзінымі ў сваім родзе.

“Ты адзіны мой, Богам дадзены.

Ты радзінны мой, а не крадзены.

Ты спрадвечны мой, векапомны мой.

Ты бясспрэчны мой і нязломны мой.

Ты – жыццё маё, ты – мой снег сівы.

Ты – маё жніўё, ты – мой меч крывы.

Ты – вясла крыло, ты – вятрак стары.

Ты – нябёсаў шкло, гарадоў муры.

Ты – палёў абсяг, ты – зубрыны крок.

Ты – жыцця працяг, ты – жыцця урок.

Ты бяздонны мой, ты бяссoнны мой,

Ты палонны мой, ты загонны мой.

Ты калючы мой – ты бяззбройны мой.

Ты балючы мой. Незагойны мой!

Ты адзіны мой. Сярод воўчых зграй.

Ты глыбінны мой… Ты – мой родны край.”

Паэтычная лінія паступова сціхае, і пласт сэнсу, звязаны з каханнем, пераўтвараецца, агаляючы за сабой вобраз Радзімы. Гэта не сімвал, народжаны з захопленага апявання ці ідэалізаванай прыгажосці, а вобраз, вылеплены з досведу страт, болю і выпрабаванняў. Радзіма паўстае, як жывая сутнасць, што нясе на сабе шнары мінулага і захоўвае каштоўнасць, якую немагчыма нічым замяніць.

Сімвал «Магдэбургскае права» — стрыжнёвая ідэя, якая пранізвае ўвесь зборнік. У гісторыі сярэднявечнай Еўропы і Беларусі гэта быў сімвал гарадскога самакіравання, свабоды і духу самастойнасці. Але пад пяром Настассі Нарэйкі гэты сімвал пераносіцца з гістарычнай прасторы ва ўнутраны свет чалавека. «Магдэбургскае права» перастае быць прывілеем аднаго горада і становіцца правам на свабоду кожнай асобнай душы — правам бараніць сваю ідэнтычнасць, самому выбіраць свой жыццёвы шлях і захоўваць годнасць перад абліччам любых выпрабаванняў часу. Менавіта гэтае пераўтварэнне надае зборніку ідэйную глыбіню і адначасова пашырае значэнне культурнага сімвала — ад гістарычных рамак да агульначалавечых каштоўнасцей.

«Магдэбургскае права маёй душы» — гэта свайго роду маніфест Настассі Нарэйкі, стойкі, але пры гэтым напоўнены жаноцкасцю. Лірычная гераіня яе вершаў зусім не пасіўная і не пакорлівая волі лёсу — яна заўсёды дзейнічае па ўласнай волі: кахае, адважваецца на ўчынак і бярэ на сябе адказнасць за ўсе свае раны. Яна адстойвае права быць сабой, права захаваць у глыбіні душы незалежную, недатыкальную прастору, куды не можа ўварвацца ніякі чужы ціск.

Свет кахання ў паэзіі Настассі таму нясе ў сабе складаную, раздзертую супярэчнасцямі ўнутраную глыбіню. Гэта зусім не ціхая, бесклапотная гавань — тут пераплятаюцца прага яднання і сумневы, палкае захапленне і пачуццё адзіноты. Голас паэткі гнутка мяняецца: то мяккі і пявучы, то рэзкі, калючы.

“Зноў вы прыходзіце.

Тэст на трываласць?

Раны зацягнуты.

Варта іх рваць?

Я не дзіця.

У крыві маёй сталасць.

Гэта гульня?

Значыць, хопіць гуляць!

Вецер у коміне

Вые адчайна.

Вы ля агню.

Я, канешне, у ім.

Я дагару,

Дагару, як звычайна.

Я – ваўчаня

З поўсцю шэрай, як дым.”

Тут супрацьпастаўлены, з аднаго боку, бяспека і спакой пабочнага назіральніка, а з другога — нястрымная прага лірычнай гераіні ісці да канца. Гэтая душа гатовая прайсці цераз буры пачуццяў, гатовая прыняць боль — абы захаваць сапраўднасць і свабоду сваёй прыроды. У паэзіі Настассі каханне — гэта яшчэ і шлях абароны годнасці і цэльнасці душы перад абліччам выпрабаванняў. Вобраз ваўчаняці з шэрай, як дым, поўсцю становіцца сімвалам унутранага «Магдэбургскага права» — незалежнай, гордай сутнасці, якая не жадае скарацца і падпарадкоўвацца, гатовая хутчэй растварыцца ў дыме, чым саступіць сваю свяшчэнную свабоду.

Прывабнасць зборніка заключана не толькі ў глыбіні думкі ці сіле пачуццяў, але і ў самім спосабе, якім Настасся Нарэйка выбудоўвае свой мастацкі свет. Яна стварае ўласную сістэму вобразаў і сімвалаў, багатую на ўнутраную сілу, дзе простыя рэчы паўсядзённага жыцця зліваюцца з водгуллем і гісторыі, і нацыянальнай культуры. У гэтым свеце блізкае і вялікае не падзеленыя, а ўзаемна асвятляюць адно аднаго, ствараючы глыбокі і адкрыты, даверлівы паэтычны голас.

Побач з гістарычнымі вобразамі — мячом, агнём, векавым лесам — ідуць простыя прадметы сучаснага жыцця: кубак гарачай духмянай кавы, шпулька нітак... Гэтае майстэрскае спляценне дапамагае паэзіі Настассі пазбегнуць небяспекі застыць, стаць халоднай і адчужанай, застаючыся пры гэтым блізкай, паўсядзённай і разам з тым захоўваючы ўсю тонкасць і глыбіню, першапачаткова ёй уласцівыя.

Паэзія Настассі валодае натуральнай, унутранай музычнасцю. Яна свабодна выкарыстоўвае імклівыя рытмы, паўторы слоў і сінтаксічных канструкцый, нечаканыя паўзы, ствараючы зменлівы, багаты на выразнасць паток пачуцця. Паэтычная мова Настассі патрабуе ад чытача спыніцца і задумацца, звярнуцца да ўласнага вопыту і перажыванняў, каб сугучна, сутворча адгукнуцца лірычнай гераіні.

“Мне філіжанка на абруса сіні

Гарлачыкам здаецца на вадзе.

Яна адна. І паступова стыне.

Мне ў слове ‘тыдзень’ мроіцца ‘ты дзе?’...”

(Чатырохрадкоўі)

Прамінула ўжо больш за сорак гадоў з таго часу, як я пакінуў Мінск, але памяць пра Беларусь ніколі не згасала ўва мне. Чытаючы вершы Настассі Нарэйкі, я нібы зноў вяртаюся ў мясціны, з якімі некалі быў звязаны ўсёй душой: бярозавыя гаі, скаваная зімовым лёдам рака, старадаўнія гарады — і, перш за ўсё, сам беларускі народ, з яго сардэчнасцю, спакойнай стойкасцю і вернасцю сваім караням — тымі каштоўнасцямі, што шмат у чым фарміруюць нацыянальную ідэнтычнасць Беларусі.

Праз паэзію Настассі Нарэйкі можна распазнаць некаторыя адметныя рысы сучаснай беларускай паэзіі: спляценне гістарычнага пачуцця з асабістым вопытам, культурнай памяці з грамадзянскай свядомасцю, уласнага, непаўторнага голасу творцы з агульнымі пытаннямі, што стаяць перад усёй супольнасцю. Гэта не проста асаблівасць аднаго аўтара — шмат у чым гэта адлюстроўвае агульную тэндэнцыю цэлага пакалення беларускіх паэтаў, якія шукаюць спосаб працягнуць нацыянальную гісторыю на мове ўласнай творчасці. Менавіта гэтая ўнутраная звязнасць надае паэзіі Настассі Нарэйкі доўгую жыццёвую сілу, абуджаючы роздумы пра свабоду, пра карані і пра сувязь чалавека са сваім народам — роздумы, якія выходзяць за межы часу і прасторы.

Ханой, 23 ліпеня 2026 года