Nghề mới

Mai Văn Phấn

Thức về quê, thấy cha ngồi trước hiên nhà. Ấm trà bên cạnh ông đã nguội từ bao giờ. Từ ngày tin lời một video trên mạng rồi mất trắng khoản tiền dành dụm, ông ít nói hẳn. Thức cúi xuống nhấc chiếc ấm, định rót thêm nước sôi nhưng cha xua tay. Từ nhỏ, anh đã quen với cảnh cha pha trà mỗi khi có chuyện buồn.

Thức hỏi cha, cái video ấy nói gì mà ông lại nhẹ dạ cả tin. Ông bật điện thoại đưa cho anh. Trên màn hình, một gã đàn ông trung niên nói về một cơ hội đầu tư “an toàn tuyệt đối”. Gã nói năng chừng mực, lời nào cũng có đầu có cuối, chẳng chút ngập ngừng. Phía dưới hiện hàng loạt bình luận: “Tôi đã rút được tiền, cảm ơn nhiều.” “Nhờ chú mà nhà tôi đổi đời.” “Không làm chỉ tiếc cả đời.” “Lãi đều như vắt chanh, quá đỉnh!”... Thức lướt qua những bình luận ấy. Anh không hiểu vì sao có nhiều người tin một kẻ xa lạ như vậy.

Một buổi chiều dọn hộp thư, Thức bắt gặp một email lạ, tuyển “chuyên viên dẫn dắt dư luận”, không cần kinh nghiệm, thu nhập cao, giờ giấc tự do. Ban đầu, Thức định xóa email, tưởng chỉ là quảng cáo nhảm. Đến dòng cuối, anh dừng lại, đọc thêm lần nữa: “Nếu vẫn tin sự thật luôn thắng cảm xúc, vị trí này không dành cho bạn.”

Thức nhìn lại dòng giới thiệu về mức thu nhập. Công việc không đòi hỏi bằng cấp chuyên môn, cũng không yêu cầu kinh nghiệm. Anh đang muốn tìm một công việc có thu nhập khá hơn. Câu cuối trong email khiến anh tò mò. Anh bấm ứng tuyển. Gần như ngay lập tức, điện thoại báo anh đã qua vòng sơ tuyển, dù anh chưa gửi hồ sơ hay xác nhận bất cứ điều gì. Tin nhắn tiếp theo gửi kèm giờ hẹn gặp.

Tám giờ sáng hôm sau, Thức đến khu công nghệ mới. Trước mặt anh là tòa nhà nhiều tầng, mặt ngoài phủ kính xanh. Người ra vào thưa thớt. Tòa nhà không có biển hiệu ghi tên công ty, từ bên ngoài khó biết bên trong hoạt động những gì. Cô lễ tân đứng dậy, gọi đúng tên Thức rồi đưa anh chiếc thẻ nhân viên. Trên thẻ có ảnh chân dung, họ tên và mã định danh của anh: Hứa Chính Thức.

Bước vào thang máy cùng Thức là một người đàn ông ngoài năm mươi tuổi, tóc điểm bạc, mặc bộ vest xám cũ nhưng được là phẳng phiu. Thấy Thức, ông chủ động đưa tay ra bắt.

“Tôi là Đôn, sẽ hướng dẫn anh.”

Đôn nắm tay Thức khá chặt rồi mới buông. Bên trong là những dãy bàn nối dài. Nhân viên mặc áo phông, đi giày thể thao, người ngồi trước máy tính, người vừa ăn bánh vừa trao đổi công việc. Nếu không nhìn những gì hiện trên màn hình, Thức có thể nghĩ mình đang ở một công ty công nghệ.

Trên màn hình của từng nhân viên là những tài khoản vệ tinh. Người tìm kiếm thông tin về những người đang được chú ý, người soạn bình luận, người theo dõi phản ứng trên mạng. Tiếng gõ bàn phím không ngớt.

Đôn chỉ tay về phía những vòng tròn màu sắc đang nhấp nháy trên màn hình lớn.

“Những vòng màu vàng là nơi các cuộc tranh luận có thể nổ ra. Còn màu đỏ, chỉ cần chạm nhẹ là bùng nổ.”

Những vòng tròn đỏ lan dần trên màn hình. Đôn chăm chú theo dõi các cột biểu đồ. Khi một cột vượt lên, ông mới lên tiếng.

“Cột đỏ là phẫn nộ, cột xanh là thương hại, cột xám là khinh bỉ. Ở đây, mỗi lượt phẫn nộ đều được tính thành tiền.”

Thức bước sát màn hình. Các dải màu liên tục đổi vị trí, dải này vừa chuyển đỏ đã bị dải khác lấn lên.

“Hệ thống tự quét và phân tích sao?”

“Không.” Đôn lắc đầu. “Trước khi nổi giận, người ta thường để lại dấu vết. Chúng tôi chỉ việc lần theo.”

Đôn dẫn Thức đến một căn phòng nhỏ cuối hành lang. Bên cửa sổ có chậu cây. Ông kéo ghế mời Thức ngồi rồi hỏi:

“Anh có thường đọc sách không?”

“Dạ, thường xuyên.”

“Mất bao lâu để có kết luận về một cuốn sách?”

“Cũng tùy, nhưng phải đọc hết.”

“Còn trên mạng thì sao?”

Thức không đáp. Đôn rót trà, rồi đặt trước mặt anh một tờ giấy. Trên đó có ba chữ: “Đọc. Chọn. Ném.”

“Anh cứ làm theo quy trình này. Những việc còn lại sẽ có người hướng dẫn.”

Một nữ nhân viên bước vào, cầm theo bảng số liệu. Đôn quay sang cô. “Cơn phẫn nộ đã chạm đỉnh chưa?”

Cô nhìn vào bảng rồi báo cáo: “Dạ, lượng bình luận bắt đầu chùng xuống. Các từ khóa gây tranh cãi đã bão hòa.”

Đôn nhấp một ngụm trà. “Thế là đủ cho hôm nay. Cho hạ nhiệt dần. Chuẩn bị thả mồi cho bài mới.”

Sau đó, Đôn đưa Thức sang phòng đào tạo. Một màn hình lớn chiếm gần hết bức tường phía trước. Ông mở một bài thơ viết về buổi chiều mưa, người cha già ngồi đợi ở bến xe, mãi vẫn chưa thấy con đến. Bài thơ có bảy lượt thích và hai bình luận, đều từ những người quen của tác giả.

Đôn quay sang Thức. “Anh thử viết một bình luận vào đây xem sao.”

“Có thể viết gì nhỉ?”

“Gì cũng được. Thử đi, ngắn thôi.”

Thức nhìn bài thơ, nhớ đến cha ngồi trước hiên với ấm trà nguội. Anh gõ một câu rồi xóa đi. Câu thứ hai cũng xóa. Anh chưa hiểu hết bài thơ, càng không biết nên nhận xét thế nào cho đúng. Cuối cùng, anh gõ: “Đọc mà lạnh người.”

Đôn nhấn nút đăng bình luận. Ông nhìn màn hình thêm một lúc rồi quay sang Thức.

“Đi uống cà phê chứ?”

Ly cà phê chưa cạn, điện thoại đã rung. Đôn nhướng mày, mở một bảng điều khiển trên máy tính bảng rồi xoay màn hình về phía Thức. Bài thơ đã được chia sẻ hơn hai trăm nghìn lần.

Chỉ lúc sau, các bình luận xuất hiện dày đặc. Một giáo sư văn học chia sẻ lại bài viết. Ngay sau đó, một nhà báo lên bài phân tích về những chuyển động tinh tế của cảm xúc. Rồi những người của công chúng lần lượt vào cuộc. Đến xế chiều, bài thơ đã thành hiện tượng mạng, thành chủ đề nóng nhất trong ngày. Những tài khoản vệ tinh liên tục chia sẻ bài viết, đẩy nó đến những nhóm độc giả khác nhau. Lượng tương tác tăng nhanh qua từng giờ.

Nhưng bước ngoặt đến rất nhanh khi có người phát hiện bài thơ đã được đăng từ mười năm trước. Các bình luận lập tức đổi giọng. Tác giả bị gọi là kẻ đạo đức giả, ưa than vãn, sống bằng nỗi buồn vay mượn. Người ta lôi từng câu thơ ra chất vấn, tìm những bài đăng cũ của tác giả, rồi lần theo các mối quan hệ riêng để công kích ông.

Tối hôm ấy, Đôn nhắn cho Thức: “Tác giả bài thơ vừa nhập viện.”

Thức gọi lại ngay. Đôn nói như đang báo một việc thường ngày:

“Ông ấy tăng huyết áp đột ngột. Nghe nói trước đó đã đọc hết những bình luận.”

“Có phải bắt đầu từ câu bình luận của tôi?”

“Chính xác.”

Thức nhìn lại câu chữ của mình trên màn hình. Anh không ngờ một bình luận ngắn lại kéo theo từng ấy người. Anh mở khung trả lời, gõ được vài chữ rồi xóa đi.

Tuần sau, công ty thông báo thưởng gấp ba lần lương cho nhân viên nào tạo được làn sóng phẫn nộ lớn nhất trong tháng. Cả phòng lập tức sôi lên. Một nhân viên trẻ chỉ để lại một dấu chấm dưới bài viết của một ngôi sao giải trí, kéo theo hàng nghìn người vào mổ xẻ. Người bảo đó là sự khinh bỉ, kẻ lại đoán là lời cảnh cáo ngầm.

Người đạt giải cao nhất tháng ấy là một cô gái mới thử việc chưa đầy hai tháng. Dưới video chiến dịch của một tập đoàn lớn, cô viết đúng hai chữ: “Thất vọng!” Chỉ trong một buổi tối, hàng vạn người nhắc lại đúng hai chữ ấy. Nhiều người không biết mình đang thất vọng vì điều gì.

Tên Thức liên tục xuất hiện ở những vị trí cao trên bảng xếp hạng hằng tuần. Anh chấp nhận những đêm thức trắng, nhìn thiên hạ cắn xé nhau trên màn hình.

Một lần, cha gọi điện cho Thức: “Từ ngày con gửi tiền, cha uống trà cũng thấy ngon hơn.”

Thức đáp “Dạ” rồi cúp máy.

Anh nhìn bảng xếp hạng. Con số bên cạnh tên mình vừa tăng thêm. Thức được bàn giao một danh sách vài trăm tài khoản có tầm ảnh hưởng, những nhóm đối tượng đủ để tạo sóng truyền thông nhưng an toàn về mặt pháp lý. Anh lướt qua từng cái tên, thả bình luận, đặt dấu câu. Lâu dần, anh gõ những câu ấy gần như không cần nghĩ. Cho đến khi anh liếc tới một cái tên gần cuối danh sách, thấy học hàm giáo sư. Bức ảnh đi kèm chụp ông đang đứng trên bục giảng. Thức đọc phần giới thiệu, rồi mở trang cá nhân của vị giáo sư. Những bài viết của ông chủ yếu nói về văn học và giáo dục. Thức nhìn lại danh sách chiến dịch trên màn hình, sau đó gõ xuống câu bình luận: “Không biết loại người này còn đủ tư cách đứng lớp không?”

Đêm đó, thông báo trên máy Thức liên tục hiện thêm. Người ta ghép ảnh vị giáo sư, gạch chéo lên khuôn mặt ông rồi tìm đến địa chỉ nhà riêng. Hòm thư của trường đại học đầy những lời lăng mạ.

Thức mở lại bài viết mình vừa bình luận. Những lời công kích đã dày đặc. Anh đưa con trỏ đến nút xóa, dừng lại rồi chuyển sang cửa sổ khác. Đến sáng, câu bình luận vẫn còn đó.

Ba ngày sau, một trang báo đưa tin vị giáo sư đã qua đời vì đột quỵ tại nhà riêng. Trên bàn làm việc của ông, máy tính vẫn mở. Những lời lăng mạ còn nguyên trên màn hình. Cuối bài báo có lời kể của một học trò cũ. Mỗi sáng, vị giáo sư thường dậy sớm tưới mấy chậu lan rồi mới ăn sáng. Tối hôm xảy ra chuyện, ông còn nhắn cho con gái ở xa, dặn cô đừng đọc những lời bàn tán trên mạng.

Thức đứng bên cửa kính, nhìn xuống đường. Anh nhớ những trang sách từng đọc, nơi một dấu phẩy đặt sai có thể làm lệch nghĩa của cả câu. Anh mở chiến dịch mới được giao. Những câu bình luận đã soạn sẵn hiện trên màn hình. Thức đọc hết một lượt rồi đóng cửa sổ ấy lại. Anh quyết định nghỉ việc.

Sáng hôm sau, Thức đến công ty sớm để nộp đơn. Trên màn hình lớn giữa sảnh, nơi vẫn hiển thị doanh thu của các chiến dịch, một bài đăng mang tên anh vừa được đưa lên. “Có ai thấy Thức rất giả tạo không?”

Một giờ sau, dòng trạng thái đã có hàng chục nghìn phản hồi. Người ta lôi chuyện ly hôn của Thức ra, dựng thành chân dung một gã đàn ông lạnh lùng, vô trách nhiệm. Những bức ảnh thời sinh viên bị xếp cạnh nhau, kèm các lời chú thích như thể đó là những trang trong cuốn tự truyện của anh. Các mẩu chuyện cũ được sắp lại thành một dòng thời gian khác. Thức mở từng tấm ảnh, dò ngày tháng để xem họ đã sửa những gì.

Đến chiều, địa chỉ nhà cha anh ở quê bị đưa lên mạng. Mỗi lần ông ra ngõ, mấy người hàng xóm đang nói chuyện lại quay sang nhìn. Vợ cũ của Thức cũng liên tục nhận điện thoại từ những số lạ, người nào cũng tự xưng là phóng viên.

Đêm đó, Thức sao chép các báo cáo, bảng phân loại tài khoản, biểu đồ đo mức độ phẫn nộ và những văn bản ghi rõ từng chiến dịch đã dàn dựng. Gần sáng, thư mục tài liệu của anh đã có hơn ba trăm trang. Thức gửi tài liệu cho ba tòa soạn. Sau đó, hộp thư của anh không có tin trả lời. Mấy tuần trôi qua, một biên tập viên mới nhắn lại, giải thích rằng độc giả ít khi theo dõi những cuộc điều tra dài kỳ. Nếu có video hoặc một câu đủ gây chú ý thì sẽ dễ hơn.

Thức gõ: “Công ty này rất đáng sợ.” Anh đính kèm toàn bộ ba trăm trang tài liệu. Hết ngày, bài đăng chỉ có gần bốn mươi lượt xem.

Tối ấy, một tài khoản ẩn danh viết: “Có kẻ đang bịa chuyện.” Chỉ vài giờ sau, các tài khoản vệ tinh đồng loạt chia sẻ lời phủ nhận ấy, đưa dòng trạng thái lên ba triệu lượt xem. Một nhân viên trẻ của công ty để lại bình luận: “Tôi từng làm ở đó.” Người viết để tên thật ngay dưới bình luận. Anh đăng thêm một trang lịch làm việc cũ, có tên mình và bộ phận phụ trách các tài khoản vệ tinh. Chỉ vài phút sau, tài khoản của anh tràn ngập những lời đe dọa. Anh khóa phần bình luận, nhưng vẫn để nguyên bài đăng.

Những người từng làm việc ở công ty bắt đầu tìm đến anh. Có người nhắn riêng, có người gửi tài liệu cho các nhà báo. Một số người vẫn chưa dám công khai danh tính. Những câu chuyện trước đó chỉ được kể kín đáo giờ dần xuất hiện trên các trang cá nhân và diễn đàn bên ngoài.

Thức theo dõi số lượt chia sẻ tăng lên từng phút. Trong những bài viết mới, người ta không chỉ nhắc đến lời tố cáo mà còn đưa ra những tài liệu có thể kiểm chứng. Một vài nhà báo bắt đầu liên hệ với người từng làm việc tại công ty.

Ngày cuối cùng đến dọn phòng, Thức thấy văn phòng trống hoác. Cơ quan chức năng đã đến làm việc, một số máy tính bị niêm phong. Ở hành lang, vài nhân viên trẻ tranh thủ chụp ảnh check-in trước khi rời đi. Thức đi qua các tầng tìm Đôn nhưng không gặp. Trên một trang tuyển dụng, Thức thấy tên Đôn trong danh sách cố vấn của một công ty mới thành lập, chuyên tư vấn xử lý hình ảnh cho những người vướng tai tiếng.

Thức xếp sách vào thùng carton. Khi anh cúi xuống, điện thoại báo có văn bản mới từ phòng Nhân sự. Đó là phụ lục hợp đồng điện tử mang tiêu đề “Dự án chuyển đổi định vị thương hiệu cá nhân”. Văn bản kèm theo có chữ ký số của Tổng giám đốc. Thời điểm phê duyệt là vài ngày trước, khi những thông tin đầu tiên về hoạt động của công ty bắt đầu xuất hiện trên báo chí.

Thức mở tài liệu. Kế hoạch được chia thành ba tuần. Tuần đầu, các bài đăng về đời tư của anh tiếp tục được đẩy lên, giữ cho làn sóng phẫn nộ không hạ xuống. Tuần thứ hai, anh xuất hiện trong những video tự thú, kể lại các góc khuất của công việc. Sang tuần thứ ba, công ty sẽ phát hành cuốn sách sám hối của anh.

Dòng ghi chú cuối trang viết: “Dự kiến chuỗi video tự thú đạt mức tương tác cao hơn 600% so với vụ giáo sư. Thức hiện có độ phủ tốt. Tiếp tục duy trì làn sóng phẫn nộ, sau đó triển khai video tự thú và phát hành sách.”

Thức phóng to phần chữ ký số. Mã nhân viên bên cạnh khiến anh dừng lại. Đó là mã của Đôn, người đã hướng dẫn anh ngày đầu đến công ty. Phụ lục không cho biết Đôn trực tiếp soạn kế hoạch hay chỉ tham gia phê duyệt. Nhưng ông đã biết cách vận hành bộ máy từ trước khi Thức đặt chân vào công ty, và giờ tên ông lại xuất hiện trong hồ sơ của một công ty chuyên xử lý tai tiếng.

Điện thoại đổ chuông. Vợ cũ gọi đến. Thức bắt máy, nghe tiếng xe cộ và âm thanh huyên náo vọng lại từ đầu dây bên kia.

“Anh bảo người ta đừng đến cửa nhà em livestream nữa được không? Sáng giờ có mấy đứa đứng trước ngõ, hỏi em có phải vợ gã sát nhân mạng không... Em không sống nổi ở đây nữa.”

Thức chưa kịp trả lời thì đầu dây bên kia đã tắt máy.

Chiếc máy tính xách tay đặt bên thùng carton vẫn mở. Số lượt phản hồi dưới bài đăng bóc phốt Thức tiếp tục tăng. Một video tự động phát. Giọng người đàn ông vang lên, quả quyết và ấm áp, giống hệt giọng nói từng khiến cha anh mất trắng khoản tiền dành dụm.

Hải Phòng, 6/7/2026

M.V.P

(Nguồn tranh: Dreamstime.com)