Cây Pà Ngàn
(Truyện ngắn)
Mai Văn Phấn
Gió từ rừng lùa về từng
đợt khô hanh, mang theo mùi mùn ẩm, ngai ngái của lá mục. Bầu trời xám tro, mặt
đất âm u như nơi đáy vực. Không gian nặng nề, như có điều gì đó vô hình đang
len lỏi qua từng ngõ ngách của bản làng. Một bà lão hé cửa, nhìn về phía rừng,
lẩm bẩm:
– Gió ni lạ lắm... chắc
cây Pà Ngàn lại sắp đổ lá trái mùa rồi...
Bỗng có tiếng bước chân
vội vã. Một bé gái, tóc rối bời, chân trần lấm bùn, chạy về, vừa thở hổn hển
vừa kêu to:
– Anh A Dênh đưa người lạ
vô rừng rồi! Mang theo máy móc lớn lắm...
Bà lão lặng người, vuốt
vội mớ tóc bạc xõa ngang trán rồi lẩm bẩm:
– Chớ có đụng vào rừng.
Chớ có đụng vào cây ấy…
Bà ngó mãi về phía rừng,
nơi bóng tối đang trườn lên nền trời. Bà lắc đầu, muốn quay đi mà mắt cứ dán
chặt vào khoảng đen ấy.
Cuối bản Pa Dưng, trong
căn nhà sàn của bà Y Lơi, mẹ của A Dênh, bếp lửa giữa nhà vẫn âm ỉ. Trên vách,
gần mái nhà, một cái giỏ tre đựng mấy miếng trầu rừng, nơi người ta tin linh
hồn tổ tiên vẫn về trú ngự. Sáng nào bà Y Lơi cũng dậy sớm, bày lên bàn thờ một
chén rượu, vài bông hoa. Bà cầu xin tổ tiên và thần linh phù hộ cho A Dênh được
mạnh chân vững dạ, cho người bản không ốm đau, suối không cạn nguồn, mùa màng
tươi tốt. Khói bếp bám dày thêm lớp bồ hóng trên mái, mùi củi cháy hòa lẫn với
hương hoa rừng, nồng đượm, thân quen.
Chiều hôm đó, A Dênh trở
về sau một ngày làm việc cùng đoàn khảo sát. Trên vai là chiếc ba lô dính đầy
bùn, anh ôm theo những cuộn bản đồ cồng kềnh. Vừa leo lên cầu thang, bước qua
cửa nhà sàn, A Dênh đã nghe giọng bà Y Lơi vọng ra từ bếp:
– Đừng có động vào cây Pà
Ngàn, con nhé.
A Dênh lặng lẽ đặt túi
xuống, rót chén nước chè còn âm ấm. Giọng có chút bướng bỉnh:
– Mạ ơi, bọn con mới chỉ
khảo sát. Với lại thời buổi này ai còn tin chuyện cây cối biết giận hờn nữa đâu
mạ.
Bà Y Lơi không đáp, ánh
mắt xa xăm như lo ngại. Giây lát, bà cất giọng buồn buồn:
– Mạ từng thấy có năm cây
rụng lá vào cuối xuân. Một hôm sét đánh trên đỉnh đồi. Một người đi rừng mất
tích, mãi sau mới tìm thấy xác.
A Dênh đặt chén nước
xuống, thở dài:
– Mạ không hiểu đâu. Con
chỉ muốn bản mình có cơ hội. Cứ sống mãi như xưa thì sao khá lên được.
Bà Y Lơi nhìn con, giọng
chắc nịch:
– Mạ hiểu chứ. Nhưng rừng
thiêng lắm. Cây ni che chở bản mình đó con.
A Dênh nhíu mày, giấu
tiếng thở dài:
– Cây thì cũng chỉ là cây
thôi mạ. Mình cứ tin mãi vào mấy chuyện trùng hợp thì bao giờ cuộc sống mới
thay đổi được?
Bà Y Lơi lẳng lặng nhóm
thêm mấy thanh củi vào bếp. Gió rì rào luồn qua vách nứa. Lòng bà nao nao, muốn
dằn xuống mà không được.
– Hồi còn bé có lần con
hỏi mạ, răng cây ni sống hoài không chết? Mạ bảo, vì đó là cây thiêng, là vị
thần của rừng núi này.
A Dênh ngó xuống chén
nước trên tay, lặng im hồi lâu, rồi nói nhỏ:
– Mạ nói rứa, con đâu dám
cãi. Chiều nay, lúc bọn con đo đạc gần cây Pà Ngàn, vòm cây bỗng nhiên xao động
rồi lá rụng lả tả, dù không có ngọn gió nào. Những chỗ vỏ cây nứt có nhựa túa
ra, đỏ như máu, bọn con đứa nào cũng sợ.
Bà Y Lơi nhìn con trai,
giọng chắc chắn như rễ cây hoàng đàn bám chặt vào đá:
– Rứa là bụng con bắt đầu
biết lo rồi, rứa là đã nghe được tiếng rừng.
A Dênh nhìn mẹ, rồi chậm
rãi:
– Nhưng con cứ băn khoăn,
nếu giữ cây thiêng thì lại mất cơ hội tốt.
Bà Y Lơi dịu giọng:
– Rồi sẽ có cơ hội khác,
nhưng cây này chỉ có một thôi con.
Gió từ rừng lại ùa về.
Không chỉ luồng gió khô hanh, mà lần này cuốn theo mấy chiếc lá mỏng manh trong
suốt, lách qua khung cửa sổ, rơi xuống trước mặt hai mẹ con. Trong khoảnh khắc
đó, dường như mỗi người lắng nghe một tiếng nói vọng lên từ sâu thẳm lòng mình.
Tối đến, một nhóm thanh
niên trong đoàn khảo sát tụ tập ở nhà A Dênh. Tiếng cười nói, chuyện trò rôm
rả, nhưng A Dênh không rời mắt khỏi con đường mòn dẫn vào cửa rừng, nơi đoàn
khảo sát mới dựng hàng rào sáng nay. Lửa bập bùng trong bếp, ánh sáng chập chờn
hắt lên vách nứa, như khuấy động thêm những suy tư, khiến A Dênh cứ bồn chồn,
không yên. Câu chuyện đang xoay quanh việc khảo sát, bỗng chuyển sang sự kiện
cây Pà Ngàn đột nhiên rụng lá, túa nhựa đỏ sáng nay. Một thanh niên trong nhóm hỏi:
– A Dênh có tin cây Pà
Ngàn có linh hồn không?
A Dênh im lặng, đôi mắt
vẫn dõi về phía cánh rừng. Câu hỏi chạm đúng điều anh muốn né tránh. Lát sau,
anh chậm rãi:
– Mình không chắc. Nhưng
có lúc mình cảm thấy cây ấy có gì rất lạ. Cảm giác như nó đang lưu giữ mọi câu
chuyện của đất đai, của bản làng mình.
Chiến – một kỹ sư khảo
sát của đoàn – đặt ly trà xuống, khuôn mặt trầm tư. Anh nhìn vào những tàn lửa,
giọng chậm rãi:
– Chiều nay, tớ đo địa từ
trường gần gốc cây, đột nhiên bị mất tín hiệu.
Anh ngừng lại vài giây
như cân nhắc, rồi tiếp:
– Ban đầu tớ nghĩ là do
thiết bị lỗi, nhưng khi kiểm tra lại thì máy hoạt động bình thường. Cả khu vực
xung quanh tín hiệu vẫn ổn định, chỉ riêng khoảng hai mươi mét quanh gốc cây
như có thứ gì đó ngăn sóng. Thử đi thử lại vẫn không có tín hiệu, tớ đành thôi.
Cũng không tìm ra được nguyên nhân.
Cả nhóm im lặng. Cảm giác
bất an lại dấy lên trong lòng A Dênh. Anh nhìn những người bạn xung quanh,
những khuôn mặt đầy vẻ ngạc nhiên. Bất giác, anh thốt lên:
– Mình nghĩ có lẽ cây Pà
Ngàn không chỉ là cây. Có gì đó rất linh thiêng ẩn trong lòng nó.
Trong mắt mọi người thấp
thoáng vẻ hoài nghi. Ngay cả Chiến, vốn tin vào lý lẽ, cũng thấy như đang đứng
trước một điều không sao giải thích nổi.
Đêm đã khuya, mọi người
đứng dậy ra về. Một cơn gió nhẹ thổi qua, làm những cành cây ngoài vườn xao
động. A Dênh cảm thấy có điều gì đó sắp sửa thay đổi, không chỉ với anh mà còn
với bản làng này.
☆
Hồi đầu tháng Ba, khi
sương còn bảng lảng quanh triền núi, đoàn khảo sát của Viện Nghiên cứu Sinh
thái và Môi trường rừng xuất hiện ở bản Pa Dưng. Họ mang theo đủ thứ thiết bị
lạ, máy đo địa từ trường, máy đo hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, những ống nghiệm
ghi mã hiệu; để đo đạc, vẽ lại vùng Thạch Linh, chuẩn bị cho một dự án lớn, quy
hoạch hàng chục hecta rừng làm biệt thự, sân golf và kéo cáp treo. Tuyến cáp
treo sẽ nối thung lũng Cỏ May với dãy đá Cổ Linh, chạy qua khu rừng nguyên
sinh, dẫn đến chân thác nước tuôn đổ từ vách đá dựng đứng, trước khi tiếp tục
hành trình đến hồ nước, là những thắng cảnh dự kiến dành cho du lịch. Đi cùng
đoàn khảo sát là A Dênh, người con của bản Pa Dưng, là kỹ sư môi trường. Lần
này anh về vì công việc chuyên môn, mang theo những trăn trở của một người sinh
ra và lớn lên ở nơi này, giờ phải đối diện với đổi thay của nó.
Pa Dưng là một bản nhỏ ở miền
núi Trung bộ, nép mình dưới chân dãy Thạch Linh hùng vĩ, nơi rừng nguyên sinh
trải dài đến tận chân trời và thung lũng quanh năm sương mù bao phủ. Những nếp nhà
sàn lợp mái cọ xếp dọc con suối lớn, ngày đêm róc rách không dứt. Cách biệt với
phố thị ồn ào, bản này vẫn giữ được nét nguyên sơ, nơi con người sống dựa vào
rừng. Và núi rừng, lặng lẽ mà bền bỉ, vẫn chở che, nuôi dưỡng con người.
Ngay đầu bản, Cây Pà Ngàn
hiện lên như một người canh giữ lặng lẽ suốt bao đời. Thân cây cao vút, gốc lớn
đến mức ba người trưởng thành ôm không xuể. Chùm rễ của nó trồi lên mặt đất,
như những cánh tay gân guốc, thô ráp, vững chãi, bấu chặt vào lòng đất. Chưa ai
từng thấy một loài cây nào như thế. Từ đời này sang đời khác, người Pa Dưng vẫn
gọi nó bằng cái tên đầy kính cẩn: “cây Điềm Báo”.
Thường thì vào tiết Đông
Chí, cây bắt đầu rụng lá. Những chiếc lá mong manh rơi xuống, trong suốt như
cánh ve sầu sau lột xác, chỉ cần chạm nhẹ là vỡ. Già làng thường nói:
– Cây rụng lá đúng mùa là
mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Nếu trái mùa, ắt là điềm chẳng lành.
Dân bản đã từng chứng
kiến có năm giữa mùa hè oi ả, lá cây bỗng dưng trút xuống, từng đợt, rồi đàn
dơi kéo về, kêu rền rĩ suốt một tuần liền. Không lâu sau, người trong bản bắt
đầu ốm la liệt. Lại có năm, lá rụng vào đầu mùa thu, chỉ hai ngày sau, lũ từ
thượng nguồn bất ngờ đổ về, cuốn trôi cả bãi bắp ven suối, kéo theo mấy mái nhà
sàn. Không ai biết vì sao.
Mỗi lần lá rụng trái mùa,
dân bản lại tụ về bên gốc cây Pà Ngàn. Họ đứng thành vòng tròn quanh gốc cây,
đàn ông phía trước, phụ nữ và trẻ nhỏ phía sau, ai nấy đều trang nghiêm, kính
cẩn. Già làng ra hiệu cho hai chàng trai khỏe mạnh đặt lễ vật dưới gốc cây. Một
con lợn, hai con gà, một ché rượu cần, một mâm xôi. Khi mặt trời khuất sau đỉnh
núi, già làng đứng giữa vòng người, cất lời khấn cho mọi người cùng nghe:
– Ơi Giàng trên cao, ơi
thần rừng, thần suối, linh hồn tổ tiên! Cây Pà Ngàn là mạch sống của bản ta.
Xin giữ cho nước không cạn, rẫy không cháy. Người không đau ốm, thú dữ không
về. Xin cho con cháu bản làng được mạnh khỏe, mùa màng được đủ đầy.
Khi già làng khấn xong,
mọi người cung kính nhìn lên cây Pà Ngàn, lẩm nhẩm những lời cầu khấn của riêng
họ. Sau đó, già làng uống một ngụm rượu từ chiếc ché, rồi mọi người cùng uống
theo vòng tròn tôn ti trật tự. Trai tráng nổi cồng chiêng, dưới ánh lửa bập
bùng, thanh niên nhảy múa thành vòng tròn, những vũ điệu dâng lên cây thần lời
ca tụng. Dân bản cùng nhau uống rượu cần, ăn xôi nếp, kể chuyện tổ tiên, chuyện
những mùa rẫy cũ, chuyện rừng thiêng đã bao đời che chở bước chân người đi
rừng, giữ hồn bản làng không lạc mất. Buổi sáng hôm sau nghi lễ đó, Già làng
cùng mấy người cao tuổi khác ra gốc cây Pà Ngàn quan sát, nếu lá cây hôm trước
đổi màu trong suốt rơi rụng mà hôm sau hồi lại màu xanh lục ngọc, không rụng
thêm nữa, thì năm ấy tai họa sẽ không giáng xuống, hoặc sẽ được giảm nhẹ đi
nhiều. Nhưng nếu lá vẫn tiếp tục rụng xuống, thì cả bản phải tích trữ lương
thực thực phẩm, gia cố nhà cửa, tránh đi xa để đề phòng điềm báo.
☆
Tối ấy, nhà cộng đồng bản
Pa Dưng sáng đèn từ sớm. Dân làng kéo đến đông đủ, đại diện đoàn khảo sát cũng
có mặt. Trưởng bản Hồ Ai đứng lên, vẻ mặt nghiêm nghị. Ông đưa mắt nhìn khắp
lượt mọi người, rồi cất giọng chậm rãi:
– Thưa bà con, bản mình
sống nhờ rừng. Nay có đoàn phố lên, nói phá rừng chặt cây để làm dự án. Cái chi
chưa ưng bụng, xin bà con nói ra cho rõ.
Già làng M’Liêng phát
biểu trước tiên, giọng cương quyết:
– Tui đã thấy rồi. Lá cây
Pà Ngàn bắt đầu rụng, trái mùa đấy. Năm ngoái cũng rứa, rồi lũ về, trôi rẫy,
mất người. Chừ mà còn đụng tới cây ni nữa, là thần linh không tha mô!
Một kỹ sư trong đoàn khảo
sát lên tiếng, giọng ôn tồn:
– Thưa bà con, tụi cháu
vô đây để khảo sát, làm dự án để đưa khách du lịch về, mong giúp bản làng đổi
mới, cuộc sống của bà con mình sẽ no ấm hơn, vui vẻ hơn.
Một trai bản bật lại,
giọng nghèn nghẹn:
– Đổi mới mà rừng không
còn, thì sống kiểu chi? Khách vô ngắm cảnh, mà cảnh ở mô nếu rừng không còn?
Trưởng đoàn khảo sát nhíu
mày, nhưng giọng vẫn điềm tĩnh:
– Thưa bà con! Đây là dự
án có quy hoạch hợp lý, không phải phá hết cả khu rừng. Dự án này đã được tính
toán cẩn thận. Nếu giữ nguyên như cũ, thì cả vùng ni cứ nghèo hoài thôi!
Một phụ nữ trung niên
đứng dậy, nói thẳng băng:
– Giàu chưa thấy mô, mà
rừng mất là mất hết!
Anh kỹ sư lại lên tiếng,
lần này lộ vẻ bực bội:
– Thưa bà con, dự án này
đã được trên phê duyệt, cũng là để bà con ta được đổi đời. Dự án sẽ tạo ra
nhiều công việc mới cho dân bản ta có thu nhập ổn định, sẽ mang điện nước về
tận bản, sẽ xây trường lớp đàng hoàng cho các cháu đi học, và còn nhiều lợi ích
khác nữa. Cuộc sống hiện đại đó cây rừng có linh thiêng cũng không mang lại
được cho bà con đâu.
Già làng ngắt lời:
– Rừng này là mạng sống
của chúng tôi đó, chặt cây phá rừng là không được đâu.
Bà Y Lơi tiếp lời:
– Tương lai mà chặt cây,
san rừng, thì bản ni không cần đâu! Các anh hiểu chi về rừng? Cây Pà Ngàn cắm
rễ sâu vô lòng bản ni từ đời cha ông chúng tui. Nó là mắt của trời, tai của đất
đó!
Trưởng đoàn khảo sát lúng
túng nói:
– Tụi tôi chỉ làm công
việc khảo sát theo chỉ đạo của cấp trên, có văn bản giấy tờ đàng hoàng, chứ có
làm gì sai đâu!
Tiếng xì xào nổi lên. Một
người đàn ông bản đứng phắt dậy, giọng gằn chắc:
– Tui không biết giấy tờ
của mấy anh ra răng, nhưng cây Pà Ngàn là cột sống bản ni. Mấy anh mà đụng tới,
thần rừng nổi giận, thần trời cũng chẳng để yên mô!
Tiếng củi lép bép cháy
trong đống lửa giữa nhà hòa vào tiếng người tranh luận khiến bầu không khí như
sôi lên. Giữa lúc căng thẳng, A Dênh đứng lên.
– Bà con nghe cháu nói
một lời. Cháu là người bản mình, nhưng cũng làm việc trong đoàn khảo sát. Trước
cháu cũng nghĩ như mấy anh, bản ta cần đổi mới. Nhưng mấy bữa ni, khi tới gần
cây Pà Ngàn, cháu thấy nó như người. Như đang thở, đang nhớ, đang đau. Máy móc
đo không nổi, nhưng cháu cảm nhận được, cây đó giữ hơi thở rừng, giữ hồn vía
bản mình.
A Dênh nhìn vào mắt
trưởng đoàn khảo sát:
– Chúng ta khảo sát,
nhưng không dò được hồn của đất đai. Bản ni nghèo thiệt, nhưng chưa bao giờ
đánh đổi đất rừng lấy quyền lợi. Dân bản ni mà không thuận, rừng cũng không
chịu, thì dự án làm sao mà thực hiện được.
Dân bản vỗ tay râm ran.
Trưởng đoàn tháo cặp kính xuống, đưa tay lau nhẹ, rồi chậm rãi nói:
– Nếu bà con nhất quyết
giữ rừng, thì tụi tôi sẽ báo cáo lại với Ban quản lý dự án.
Đám đông giải tán. Trên
đường về, A Dênh đi ngang qua gốc cây Pà Ngàn. Anh dừng lại, chạm tay vào thân
cây. Điều gì đó lạ lắm, như có một sức hút kéo anh lại. A Dênh đứng lại hồi
lâu, rồi mới lặng lẽ bước đi.
☆
A Dênh tựa trán vào khung
cửa sổ nhà sàn, mắt không rời khỏi bóng tối của cánh rừng đêm. Gió lạnh bất ngờ
lùa về, xuyên qua tấm áo mỏng. Anh rùng mình, và trong giây lát, anh thấy mình
nhỏ bé đến lạ, như một chiếc lá vô định, lạc giữa đáy thung sâu. Lòng anh dậy
lên nỗi lo lắng mơ hồ, day dứt. Nó thôi thúc anh quay lại gốc cây thiêng. Dưới
ánh đèn pin, anh thấy một vết nứt nhỏ, trên thân cây lộ ra lớp gỗ đen tuyền,
ánh lên lấp lánh như phủ tinh thể. Những giọt nhựa màu đỏ như máu chảy thành
dòng ngoằn ngoèo xuống tận gốc cây. Khi A Dênh cúi sát hơn, một luồng gió nổi
lên, cuốn theo những chiếc lá trong suốt xoay vòng quanh anh. A Dênh có cảm
giác mình đang đứng trước một thực thể sống, một trung tâm phản hồi sinh học.
Đêm ấy, A Dênh mơ thấy
mình trở lại thời thơ ấu, nắm tay một cụ già tóc trắng như mây, dáng gầy nhưng
ánh mắt sáng rực, nụ cười hiền từ như đã thân quen từ lâu lắm. Cụ già dắt anh
đi dưới những vòm cây xanh mướt, ánh sáng nhẹ nhàng chiếu lên con đường đầy hoa
cỏ lạ. Giọng cụ trầm trầm:
– Hãy cố giữ lấy rừng con
ạ. Rừng là linh hồn của đất đai, của tổ tiên.
A Dênh ngước nhìn những
tán cây xòe rộng, vươn lên rồi đan cài vào nhau như mái nhà. Trong ánh sáng mờ
ảo, anh thấy mình đang đứng giữa chốn linh thiêng, nơi người và rừng cùng chung
nhịp thở. A Dênh choàng tỉnh, trái tim đập mạnh như tiếng cồng tiếng chiêng từ
buổi lễ cây thần.
☆
Đêm trước khi đoàn khảo
sát rút đi, rừng bỗng trở mình. Gió thốc từng đợt. Không còn là luồng khô hanh
thường thấy, mà nồng nàn hơi nước, ngai ngái hương lá mục, như hơi thở sâu của
khu rừng vừa thức dậy.
Dưới gốc cây Pà Ngàn, nơi
đoàn khảo sát lắp máy đo đạc, các thiết bị tiếp tục ghi nhận những tín hiệu bất
thường. Máy đo địa từ trường liên tục dao động vượt ngưỡng, còn cảm biến đo hợp
chất hữu cơ dễ bay hơi phát ra cảnh báo. Các kỹ sư lặng người nhìn vào hệ thống
thiết bị. Rồi cơn dông kéo tới. Sấm sét vang rền, xé toạc tầng mây dày đặc. Ánh
chớp quét ngang bầu trời, chiếu rõ từng chùm rễ. Một kỹ sư trẻ thốt lên:
– Cây này đang phản đối
chúng ta.
A Dênh kéo cậu ta lùi
lại. Trong khoảnh khắc sấm chớp ấy, anh nghe như có tiếng nói dội lên từ gốc
cây:
– Hãy dừng lại.
Sáng hôm sau, trong khi
đoàn khảo sát chuẩn bị lên đường, A Dênh chỉnh lại quai ba lô, bước tới giữa
sân lán, giọng anh ấm áp:
– Cảm ơn đoàn mình đã
lắng nghe ý kiến của dân bản. Tôi đã xin phép trưởng đoàn ở lại bản ít hôm để
nghiên cứu thêm nên không đi cùng đoàn.
Anh bắt tay từng người,
rồi quay bước, khuất dần trên con đường dẫn về bản.
Về đến nhà, A Dênh thấy
mẹ, bà Y Lơi, đang ngồi chờ anh dưới chân cầu thang. Bà nhìn anh, ánh mắt như
đã thấu tỏ mọi điều. Hai mẹ con cùng hướng về phía khu rừng, nơi vầng trăng vừa
lên, ánh bạc lặng lẽ phủ lên những tán cây.
Vài tháng sau khi đoàn
khảo sát rút đi, vào một đêm không trăng, lá cây Pà Ngàn bỗng sáng lên, màu
xanh lục ngọc dìu dịu. Dân bản hò nhau mang cồng chiêng, ché rượu cần ra gốc
cây, họ uống rượu, nhảy múa mừng vui như ngày hội. Các già làng nói rằng lá cây
phát sáng là điềm lành trăm năm mới có một lần, chắc chắn cây thần sẽ phù hộ
cho dân làng giữ được cánh rừng, và ban cho họ nhiều may mắn. Quả nhiên, vài
hôm sau, A Dênh nhận được thông báo dự án đã bị đình chỉ để nghiên cứu lại quy
hoạch, có thể sẽ dời sang địa điểm khác.
Đã đăng:
– Tạp chí Cửa Biển, số 7 (249) bộ mới – 5/2025
– Báo Văn nghệ số 49/2025
