Từ “Con chào mào”
đến Giải thưởng Cikada
Mavrick Nguyễn
NỘI DUNG CHÍNH
• Người lính, người học
tiếng Nga và tuổi ba mươi bảy
• Từ “Giọt nắng” đến “Thời
tái chế”: bốn chặng của một hành trình thơ
• Thơ ba câu và cuộc tranh
cãi quanh tập "thả"
• Thơ sinh thái: khi con
chim không cần nhốt lại
Tối
1/12/2017, ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Đại sứ quán Thụy Điển trao Giải thưởng
Cikada cho một nhà thơ sống ở Hải Phòng. Người nhận giải là Mai Văn Phấn, nhà
thơ Việt Nam sinh năm 1955 ở Kim Sơn (Ninh Bình), tác giả của hơn chục tập thơ
in trong nước và vài chục tập thơ dịch in ở nước ngoài. Học sinh biết ông qua
bài “Con chào mào” ở lớp 6; giới thơ
biết ông như một người làm mới thơ Việt bền bỉ suốt ba thập niên, kể cả bằng
những bài thơ chỉ dài ba câu.
Người lính, người học tiếng Nga và tuổi
ba mươi bảy
Mai
Văn Phấn (dùng tên thật làm bút danh)
Năm
sinh: 1955 (các nguồn công khai không ghi ngày sinh)
Quê
quán: Kim Sơn, Ninh Bình; sống và viết ở thành phố Hải Phòng
Thể
loại: Thơ, trường ca, phê bình – tiểu luận, dịch thuật
Tác
phẩm tiêu biểu: “Giọt nắng” (1992), “Gọi xanh” (1995), “Cầu nguyện ban mai”
(1997), “Vách nước” (2003), “Bầu trời không mái che” (2010), “hoa giấu mặt”
(2012), “thả” (2015), “Không gian khác” (tiểu luận, 2016)
Giải
thưởng: Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2010; Giải Cikada (Thụy Điển) 2017...
Trong SGK:
+ “Con chào mào” (Ngữ văn 6 KNTT);
+ “Nhật kí đô thị hóa” (Ngữ văn 9 Cánh diều);
+ “Gai” (Ngữ văn 11 CTST).
Theo
Wikipedia và phần giới thiệu tác giả trong tài liệu Ngữ văn, năm 1974 chàng
trai mười chín tuổi nhập ngũ và ở trong quân đội đến năm 1981. Xuất ngũ, ông
học Khoa Phiên dịch ở Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội, rồi từ năm 1983 sang
Minsk (Belarus ngày nay) tu nghiệp tại trường sư phạm mang tên Maxim Gorky. Vốn
tiếng Nga ấy về sau thành một cây cầu: chính ông dịch thơ và tiểu thuyết từ
tiếng Nga sang tiếng Việt, và thơ ông cũng sang tiếng Nga nhiều lần.
Chuyện
đến với thơ của ông không đi theo đường thẳng. Trả lời phỏng vấn báo Vietnam
News năm 2017, Mai Văn Phấn kể ông tập làm thơ từ tuổi thiếu niên, đến khoảng
hai mươi tuổi mới biết mình thật sự đang viết, rồi bỏ bút một thời gian dài,
chỉ đọc và thu thập tư liệu văn chương trong nước, ngoài nước. Ba mươi bảy
tuổi, ông viết trở lại. Tập đầu tay “Giọt nắng” do Hội Văn nghệ Hải Phòng in
năm 1992, đúng vào quãng thời gian ấy.
Từ “Giọt nắng” đến “Thời tái chế”: bốn
chặng của một hành trình thơ
Đọc
danh mục sách của Mai Văn Phấn theo năm, có thể thấy ông đổi giọng khá rõ sau
mỗi vài tập. Cách chia dưới đây là để người đọc dễ hình dung, không phải cách
chia của chính tác giả:
1992
– 1999: “Giọt nắng”, “Gọi xanh”, “Cầu nguyện ban mai”, “Nghi lễ nhận tên”;
trường ca “Người cùng thời”.
+ Thơ còn gần lối truyền
thống, nhiều hình ảnh làng quê đồng bằng.
2003
– 2010: “Vách nước”, “Hôm sau”, “và đột nhiên gió thổi”, “Bầu trời không mái
che”.
+ Bước ngoặt cách tân; “Bầu trời không mái che” nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm
2010.
2012
– 2015: “hoa giấu mặt”, “Vừa sinh ra ở đó”, “thả”.
+ Câu thơ ngắn, nén chặt;
tập “thả” gồm toàn thơ ba câu.
2018
– nay: “Lặng yên cho nước chảy”, trường ca “Thời tái chế”; tiểu luận “Không
gian khác”, “Nhịp điệu vẽ lối đi”, “Trong Ơn Gọi”.
+ Trường ca dài hơi; viết
phê bình đều hơn.
Ba tập và đột nhiên gió
thổi, hoa giấu mặt và thả được tác giả cố ý để chữ đầu nhan đề viết thường. Một
chi tiết nhỏ, nhưng cho thấy ông coi cả hình thức trình bày cũng là một phần
của bài thơ.
Báo
Thế giới & Việt Nam năm 2017 viết rằng ông đặc biệt tìm hiểu các trường
phái thơ phương Tây, những khuynh hướng mang tính tượng trưng và siêu thực, để
học cách thể hiện mới. Nhưng nếu chỉ thấy ảnh hưởng phương Tây thì sẽ đọc sót.
Chính ông nói với báo này rằng thơ ông thấm triết lý phương Đông và văn hóa của
làng quê Việt. Tập tiểu luận “Không gian khác” (2016) cũng cho thấy ông theo
dõi rất sát thơ đương đại trong nước; theo lời ông với Vietnam News, sách có
bàn đến những người như Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Lương Ngọc, Dương Kiều Minh,
Trần Tiến Dũng. Ai quan tâm có thể đọc thêm bài giới thiệu tác
giả Nguyễn Quang Thiều để thấy hai lối cách tân khác
nhau ra sao.
Thơ ba câu và cuộc tranh cãi quanh tập "thả"
Năm
2015, Nhà xuất bản Hội Nhà văn in tập “thả”, toàn những bài chỉ có ba câu, gợi
nhớ thể haiku của Nhật Bản. Hai năm sau, hơn sáu trăm bài trong đó được Hồ Liễu
dịch sang tiếng Anh, in thành tập “Echoes from the Spiral Galaxy” (Âm vọng từ
thiên hà hình xoắn) ở nhà xuất bản Mundus Artium Press (Hoa Kỳ). Thơ ba câu của
ông còn được dịch sang tiếng Tây Ban Nha, in năm 2024 với nhan đề “Esto dijo
una cabra” (Lời con dê).
Gần
mười năm sau ngày sách ra, khoảng tháng 2/2025, một số bài trong tập bỗng bị
chia sẻ rộng trên mạng xã hội và vấp phải phản ứng gay gắt. Báo Znews (dẫn lại
Tiền Phong) ghi nhận nhiều người chê rằng như thế không đáng gọi là thơ, ai
cũng viết được. Phía bênh vực cũng không ít: nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, TS
Nguyễn Thanh Tâm, diễn giả Phan Đăng đều cho rằng khoảng trống trong những bài
thơ ngắn ấy là chỗ dành cho trí tưởng tượng của người đọc. Bản thân Mai Văn
Phấn chỉ nói tác phẩm đã in ra thì thuộc về bạn đọc, và ông lấy cảm hứng từ
tinh thần tối giản của văn hóa Nhật.
Nhận
xét của người biên tập, không trích của ai: thơ ba câu dễ bị đọc lướt, nhất là
khi tách một bài khỏi cả tập rồi chụp màn hình. Muốn đánh giá công bằng, nên
đọc liền vài chục bài để thấy nhịp và hệ hình ảnh lặp lại giữa chúng, đúng như
cách người ta đọc một tập haiku.
Thơ sinh thái: khi con chim không cần
nhốt lại
Hỏi
đề tài nào ông tâm đắc nhất, Mai Văn Phấn trả lời báo Thế giới & Việt Nam
rằng đó là sự hòa nhập giữa con người với thiên nhiên, kiểu thơ ông tạm gọi là
“thơ sinh thái”. Ông viết về tình yêu, gia đình, các quan hệ xã hội, nhưng
thiên nhiên thường là nơi các bài thơ ấy quay về.
“Con chào mào”, bài thơ trong tập “Bầu trời không mái che” mà học sinh lớp 6 được học, là ví dụ dễ
thấy nhất. Người viết mê tiếng hót, nghĩ ra một cái lồng để giữ chim lại, nhưng
cuối cùng hiểu rằng không cần giữ: tiếng chim đã ở lại trong lòng mình. Bài thơ
ngắn mà chứa đủ một cách nghĩ về thiên nhiên, rằng yêu là để cho nó được tự do.
Muốn đọc kỹ từng đoạn, em có thể xem bài Con chào mào: tác giả, tác phẩm hoặc bài cảm nghĩ về bài thơ Con chào mào.
Ở
phía ngược lại là trường ca “Thời tái
chế”, bản tiếng Anh mang tên “Era of Junk”, tức thời của đồ thải. Chỉ riêng
cái tên đã cho thấy một nỗi lo khác: thế giới của đồ dùng rồi bỏ. Đặt hai tác
phẩm cạnh nhau, thiên nhiên trong thơ ông hiện ra không như một phông nền đẹp
mà như một đối trọng.
Hơn bốn mươi ngôn ngữ và Giải thưởng
Cikada 2017
Ít
nhà thơ Việt Nam đương đại có số sách dịch nhiều như Mai Văn Phấn. Mốc khởi đầu
đáng nhớ là tập “Firmament Without Roof Cover” (bản tiếng Anh của Bầu trời
không mái che, Trần Nghi Hoàng dịch), in ở Anh. Tháng 12/2012, tập này lọt vào
nhóm một trăm tập thơ bán chạy hàng đầu của Amazon; tháng 6/2014, ông có ba tập
thơ song ngữ cùng lúc ở nhóm đầu bảng thơ châu Á của trang này. Năm 2014, tập
“Zanore në vesë” (Những nguyên âm trong sương sớm) do Gjekë Marinaj dịch ra mắt
ở An-ba-ni; Văn VN có đăng lại cuộc phỏng vấn của Gjekë Marinaj với nhà thơ nhân
dịp đó.
Con
số ngôn ngữ thay đổi theo thời gian: năm 2017, khi trao giải, phía Thụy Điển
nêu thơ ông đã có mặt ở 25 thứ tiếng; Wikipedia hiện ghi hơn 40 ngôn ngữ và
khoảng 34 đầu sách in ở nước ngoài, từ tiếng Thụy Điển, Nga, Serbia đến Hin-đi,
U-zơ-bếch, Ả Rập.
Giải
Cikada do Thụy Điển lập năm 2004, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Harry
Martinson, nhà thơ đoạt Nobel Văn học 1974; tên giải lấy từ tập thơ “Cikada”
(1953) của ông. Giải dành cho thi sĩ vùng Đông Á, và tiêu chí của giải là thơ
của họ cho thấy một sự nhạy cảm với điều mà sự sống không thể bị xâm phạm. Mai
Văn Phấn là người thứ mười ở Đông Á và người Việt Nam thứ hai được trao giải,
sau nhà thơ Ý Nhi (2015). Theo báo Thế giới & Việt Nam, hội đồng giám khảo
do Lars Vargö làm chủ tịch thống nhất rằng thơ ông có sự đồng điệu rõ rệt với
thơ Harry Martinson. Phần thưởng gồm 20.000 krona Thụy Điển và một tác phẩm gốm
do nghệ nhân Gunilla Sundström làm.
Ông
nói thẳng với Vietnam News rằng thơ ông được dịch và in ở nước ngoài nhờ uy tín
cá nhân, không nhờ sự giúp đỡ của Hội Nhà văn. Những năm sau Cikada, danh sách
giải thưởng quốc tế của ông còn dài thêm, ở Nga, Serbia, Bắc Macedonia, Hoa Kỳ
(Giải thơ Frederick Turner 2023)...
Mai Văn Phấn trong sách giáo khoa Ngữ
văn
+
“Con chào mào” (in trong Bầu trời
không mái che, 2010)
Ngữ
văn 6 Kết nối tri thức, tập 1 – Bài 3 (Yêu thương và chia sẻ), đọc kết nối chủ
điểm.
+
“Nhật kí đô thị hóa”
Ngữ
văn 9 Cánh diều, tập 2 – Bài 7 (Thơ tám chữ và thơ tự do), thực hành đọc hiểu
+ “Gai”
Ngữ
văn 11 Chân trời sáng tạo, tập 2 – Bài 8 (Cái tôi – thế giới độc đáo), đọc mở
rộng theo thể loại.
Ba
bài thơ ở ba cấp lớp cho thấy ba gương mặt của cùng một người viết. Ở lớp 6, đó
là nhà thơ của thiên nhiên và lòng nhân hậu. Ở lớp 9, “Nhật kí đô thị hóa” đặt kỷ niệm làng quê cạnh những đổi thay của
phố thị. Ở lớp 11, bài “Gai” nằm trong
bài học về cái tôi trữ tình độc đáo, nghĩa là học sinh được làm quen với chặng
thơ cách tân, đòi hỏi đọc chậm hơn.
Ngoài
bài soạn, ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc hai bài nghiên cứu Văn VN đã
đăng: Mai Văn Phấn và Hành trình thơ vào cõi khác và hai tham luận về thơ Mai Văn Phấn của Đào Duy Hiệp và Đỗ
Quyên. Với học sinh, đọc lại “Con chào mào” sau khi biết hành trình của tác giả có lẽ là cách
tốt nhất để thấy một bài thơ “dễ” cũng có thể chứa cả một quan niệm sống.
Mavrick Nguyễn: Giáo
viên Ngữ văn 20 năm. Người sáng lập Văn VN.
Tôi
là Mavrick Nguyễn, tác giả website Văn VN. Tôi có hơn 20 năm kinh nghiệm giảng
dạy ngữ văn và niềm đam mê bất tận với các tác phẩm văn thơ trong & ngoài
nước
(Nguồn:
Vanvn.vn)
