Chiếc chiếu đậu

 

 

 

Mai Văn Phấn

 

Mảnh 1.

Trưa cuối tháng mười, Mai về giỗ ông bác họ. Con đường qua cánh đồng ngày trước lổn nhổn đất đá, giờ đã đổ bê tông. Mấy bụi tre gai ken đặc ven bờ mương nay thưa hẳn. Nhà mới mọc lên san sát, cổng sắt đóng mở bằng điện. Chỉ cây nhãn đầu ngõ nhà Thoa vẫn còn, một nhánh lớn chìa qua mái bếp.

Mai chưa kịp bước vào sân đã nghe Thoa gọi với từ trong bếp.

“Mai về đấy à? Vào rửa mặt đi em.”

Thoa đang ngồi tước đỗ. Hai chị em hỏi nhau dăm ba câu về người trong họ, chuyện mùa màng. Thoa kéo chiếc quạt về phía em rồi mang bát đũa vào bếp.

Không ai nhắc đến chị Lý. Lý là chị cả. Sau Lý là anh Hùng, rồi đến Thoa. Mai là út. Lý mất đã hơn hai mươi năm. Đồ đạc của chị được chia đi mỗi nơi một ít. Mẹ giữ chiếc áo cánh, còn mấy quyển sách cũ thì đem cho trẻ con trong xóm. Chiếc vòng bạc không biết thất lạc từ bao giờ.

Xế chiều, Mai ra đình làng. Bà Tư đang lúi húi dọn gian kho phía sau hậu cung. Bà già đi nhiều, lưng còng hẳn xuống, mái tóc bạc trắng. Thấy Mai, bà ngẩng lên, nheo mắt một lúc mới nhận ra.

“Mai đấy à? Lâu lắm mới thấy mặt.”

“Vâng. Cháu về giỗ bác.”

Bà Tư chống gối đứng dậy.

“Sang đây xem giúp bà cái này. Đồ để lâu năm quá, bà chẳng biết của nhà nào với nhà nào.”

Gian kho thấp và tối. Cửa vừa mở, mùi gỗ mục, rơm cũ và đồ ẩm lâu ngày xộc ra. Bà Tư cúi xuống lôi đồ trong góc kho. Có mấy cái mâm đồng đã cũ, một bó nhang ẩm và những chiếc đòn khiêng long đinh. Mai đứng bên cạnh, bà đưa thứ nào thì cô đỡ lấy thứ ấy.

Một lúc sau, bà kéo ra một cuộn chiếu cũ. Sợi cói nhiều chỗ dính bết vào nhau, hai mép đã xơ xác.

“Cái này của nhà ai nhỉ?”

Bà tháo sợi đay buộc ngoài. Cuộn chiếu bung ra một đoạn. Ở mép trong, gần đầu chiếu, một chỗ cói bị cộm lên, giữa hai lớp cói lộ ra một vệt vàng nâu.

Mai cúi xuống, lần tay theo mép chiếu. Những đường khâu cũ vẫn còn chắc. Có đoạn dùng sợi đay vàng, đoạn khác sẫm màu. Cô nhận ra chiếc chiếu nhà mình ngày trước.

“Nhà cháu. Chiếu nhà cháu, bà ạ.”

“Ừ nhỉ. Nhà cháu.”

“Sao chiếu nhà cháu lại ở đây hả bà?”

“Hình như mẹ cháu gửi ở đây lâu rồi.”

“Mẹ cháu gửi từ bao giờ ạ?”

“Lâu rồi. Bà không nhớ.”

Mai định hỏi mẹ mang chiếu ra đình để làm gì, nhưng bà Tư đã cuộn chiếu lại. Sợi đay buộc ngoài mục gần hết. Bà lấy đoạn dây mới, quấn quanh cuộn chiếu rồi thắt hai nút.

Mai cúi xuống đỡ một đầu. Cuộn chiếu nặng hơn cô tưởng.

“Mang về nhà Thoa mà phơi,” bà Tư dặn. “Ẩm thế này để thêm vài bữa nữa là mục.”

 

Mảnh 2.

Sáng hôm sau, Thoa đem chiếc chiếu ra sân phơi. Chị giũ bụi, dựng chiếu dựa vào tường rồi cầm chổi quét đi quét lại.

“Chiếu để lâu quá rồi. Phơi vài nắng may ra mới hết mùi.”

Mai ngồi ở thềm bếp. Đêm qua cô tỉnh giấc mấy lần. Sáng ra, cô đến bên chiếc chiếu, xem lại mép cói. Một đoạn khâu bị phồng, sờ vào thấy cộm. Cô lấy móng tay gỡ từng chút. Một mẩu giấy vàng nâu mắc giữa hai lớp cói, chỉ bằng hai ngón tay. Giấy đã nhàu, các nếp gấp ngả màu. Trên đó còn vài chữ viết bằng mực xanh, phần đầu gần như mất hết. “… đưa… con bé…”

Mai cầm mảnh giấy ra giữa sân, nghiêng nó về phía nắng để nhìn cho rõ. Thoa từ trong bếp bước ra, tay còn ướt. Chị nhìn mảnh giấy rồi nhìn em.

Thoa quay vào nhà, kéo rá lạc ra thềm rồi ngồi bóc. Mai vẫn đứng bên chiếc chiếu. Cô đưa mảnh giấy lên gần mắt. Hai chữ “đưa” và “con bé” còn khá rõ.

Hồi nhỏ, Mai từng nghe người lớn trong nhà nhắc đến chuyện gì đó rồi ngừng nói khi cô bước vào. Có lần trong bữa cơm, có lần vào buổi tối ngoài hiên. Khi ấy Mai còn bé, không hỏi. Lớn lên, cô cũng chưa lần nào hỏi lại.

Mai gấp mảnh giấy theo nếp cũ, nhét vào túi áo rồi ngồi xuống thềm.

“Hồi em bé, mẹ có bận lắm không chị?”

Thoa vẫn cúi đầu bóc lạc.

“Mẹ nào chẳng bận.”

“Có hôm nào mẹ đi xa, không ở nhà không?”

“Nhiều chứ.”

“Ai trông em?”

Thoa bấm vỏ một củ lạc, tách đôi rồi bỏ hạt vào rá.

“Thì chị em mình thay nhau.”

“Chị Lý hay trông em nhất, phải không?”

“Chắc thế. Chuyện lâu rồi, chị không nhớ rõ.”

Mai nhìn những đường khâu khác màu trên chiếc chiếu dựng bên tường. Cô định hỏi Thoa về mảnh giấy, nhưng chị vẫn cúi xuống bóc lạc, những chiếc vỏ rơi đầy bên chân.

“Chị phơi kỹ nhé. Em mang theo.”

Thoa ngẩng lên.

“Mang theo làm gì?”

Thoa nhìn em một lúc rồi lại cúi xuống rá lạc. Mai lấy điện thoại ra, gọi cho Hùng. Anh bắt máy giữa tiếng người nói chuyện ồn ào.

“Mai à? Em về rồi à? Để mai anh sang.”

“Anh sang sớm nhé.”

Mai tắt máy. Chiếc chiếu đổ nghiêng, một góc chạm xuống sân. Cô dựng lại, phủi mấy sợi cói dính vào tay rồi nhìn ra cổng.

 

Mảnh 3.

Hùng dựng xe ngoài cổng, xách theo túi cam. Thoa đang ngồi nhặt rau trong bếp, nghe tiếng xe thì ngẩng lên.

“Anh sang đấy à? Mai đang đợi.”

Hùng đặt túi cam lên bàn. Mai đang ngồi bên chiếc chiếu. Cô vừa tháo sợi dây buộc cũ, lấy dây mới buộc lại hai đầu.

“Anh ngồi đi. Em hỏi anh chuyện này.”

Hùng kéo chiếc ghế nhựa lại gần, ngồi xuống. Anh nhìn cuộn chiếu dưới chân Mai.

“Chiếu ở đâu ra thế?”

“Bà Tư tìm thấy trong kho đình. Mẹ gửi ở đấy từ lâu rồi.”

Hùng cúi xuống nhìn mép chiếu. Anh lần ngón tay theo đường khâu, đến chỗ sợi đay đổi màu thì dừng lại.

“Vẫn còn à.”

Mai nhìn anh.

“Anh biết chiếc chiếu này chứ?”

Hùng rút tay về, ngồi thẳng lên.

“Ngày trước nhà mình dùng suốt.”

“Thế sao mẹ lại gửi ở đình?”

Hùng không trả lời ngay. Anh cầm chiếc khăn trên vai lau mồ hôi, rồi nhìn ra cổng. Ngoài đường, một chiếc xe chở hàng chạy qua, tiếng máy nổ mỗi lúc một xa.

“Chuyện lâu rồi, anh cũng không nhớ hết.”

Mai lấy mảnh giấy trong túi áo, đặt lên mặt bàn. Hùng cầm mảnh giấy lên. Một lúc sau, anh đặt nó lại đúng chỗ cũ.

“Chữ mất gần hết rồi.”

“Nhưng vẫn đọc được chữ ‘đưa’, chữ ‘con bé’. Chữ ‘đưa’ này có nghĩa gì hả anh?”

Hùng nhìn em. Anh đưa tay định cầm mảnh giấy lần nữa, nhưng rồi lại thôi.

“Ai nói với em chuyện ấy?”

“Không ai cả. Em tìm thấy trong chiếu.”

Hùng đứng dậy, đi ra hiên. Anh cúi xuống nhấc chiếc xe máy đang dựng nghiêng, xoay đầu xe về phía cổng rồi lại buông tay.

“Hồi ấy em còn bé quá. Chuyện lâu rồi, anh cũng chẳng biết được bao nhiêu.”

“Anh có biết mẹ định đưa em đi đâu không?”

Hùng quay lại. Thoa từ trong bếp bước ra, tay cầm đĩa ổi vừa bổ.

“Hai anh em ăn ổi đi.”

Hùng kéo ghế ngồi xuống, nhặt một miếng ổi nhưng chưa ăn.

“Anh nhớ hôm ấy mẹ đi từ sớm. Trong nhà có việc gì đó, anh không rõ. Chị Lý đưa em ra đình.”

“Tại sao lại đưa em ra đình?”

“Anh không biết. Lúc anh đến thì hai chị em đang ở đấy.”

Mai chờ anh nói tiếp. Hùng đặt miếng ổi xuống đĩa.

“Em khóc à?”

“Em làm sao biết được. Hồi ấy em còn bé tí.”

Anh cúi xuống, lấy móng tay cạo một vết bẩn trên mặt bàn.

“Anh ở đấy lâu không?”

Hùng ngẩng lên. Thoa đứng bên cạnh, tay cầm chiếc bát chưa kịp mang vào bếp.

“Anh có đến tìm em. Chị Lý bảo cứ để em ngủ.”

“Rồi anh về à?”

Hùng gật đầu.

“Anh nghĩ chị ấy trông được em.”

Thoa đặt chiếc bát xuống bàn. Tiếng sành chạm mặt gỗ khô khốc. Chị quay vào bếp, không nói gì.

Mai nhìn theo chị, rồi hỏi tiếp.

“Anh có gặp chị ấy lần cuối ở đình không?”

Hùng lại cúi xuống nhặt miếng ổi đã đặt trên đĩa.

“Anh chỉ nhớ lúc anh đi, chị ấy vẫn ở đó.”

Anh ngồi im một lúc rồi đứng lên, cầm túi cam đặt vào góc bàn.

“Em cứ giữ chiếc chiếu. Đừng vứt đi.”

“Vâng.”

Hùng dắt xe ra cổng. Trước khi nổ máy, anh quay nhìn vào trong sân. Mai vẫn ngồi bên chiếc chiếu, còn Thoa đứng trong bếp, một tay vịn vào thành cửa.

Mai cầm mảnh giấy lên, gấp lại theo nếp cũ. Cô nhớ mang máng có lần mình tỉnh giấc ở một nơi xa lạ, đầu kê trên thứ gì mềm hơn nền gạch lạnh. Có người ngồi cạnh, thỉnh thoảng đưa tay vuốt tóc cô. Nhưng khuôn mặt người ấy, cô không sao nhớ được.

Mai quay sang Thoa.

“Chị Lý có hay đưa em ra đình chơi không?”

Thoa đang rửa rau. Nước chảy qua những ngón tay, cuốn mấy chiếc lá nhỏ xuống miệng cống.

“Không. Chị ấy ít đưa em ra đấy.”

“Thế hôm ấy tại sao chị ấy lại đưa em đi?”

Thoa tắt vòi nước. Chị đứng yên một lúc rồi cầm rổ rau lên.

“Chị không nhớ rõ.”

Mai không hỏi nữa. Cô cất mảnh giấy vào ví rồi vuốt lại mép chiếu.

 

Mảnh 4.

Sáng hôm sau, Mai ra đình làng. Bà Tư đang quét lá ngoài sân. Thấy Mai, bà dựng chổi vào gốc cau.

“Cháu muốn hỏi bà một chuyện. Hồi trước, chị Lý có đưa cháu ra đình lần nào không?”

Bà Tư nhìn Mai, rồi kéo chiếc ghế gỗ dưới mái hiên ra, lấy vạt áo phủi bụi.

“Ngồi xuống đây đã.”

Mai ngồi đối diện bà. Một lúc sau, bà mới nói.

“Có một lần. Lâu lắm rồi.”

“Hôm ấy mẹ cháu đi vắng phải không bà?”

Bà Tư ngước lên.

“Ai kể với cháu?”

“Anh Hùng nói chị Lý đưa cháu ra đây. Nhưng anh ấy không nhớ chuyện sau đó.”

Bà Tư đưa mắt nhìn ra cổng đình. Ngoài đường, mấy người đàn bà đi chợ ngang qua, tiếng chuyện trò nhỏ dần.

“Hôm ấy mẹ cháu đi từ sớm. Đến trưa thì Lý bế cháu đến đây.”

Mai ngồi thẳng người.

“Mẹ cháu có dặn gì bà không?”

Bà Tư lắc đầu.

“Bà chỉ nhớ hôm ấy cháu khóc nhiều. Lý dỗ mãi không được, bèn trải chiếc chiếu ra. Nó lấy tay phủi mấy lượt rồi mới đặt cháu xuống.”

“Chị ấy có nói gì với bà không?”

“Nó bảo cháu buồn ngủ. Nó lấy áo của nó gấp lại làm gối cho cháu.”

“Áo màu gì hả bà?”

Bà Tư nheo mắt, cố nhớ.

“Áo nâu. Hình như thế. Áo cũ, chỗ khuỷu tay đã sờn.”

Mai đưa tay lên gáy. Từ nhỏ, cô đã có thói quen gấp chiếc áo làm tư để kê đầu mỗi khi nằm nghỉ.

Bà Tư nói tiếp:

“Rồi Hùng đến tìm cháu. Nó đứng ngoài cửa gọi. Lý ra nói chuyện với nó một lúc. Bà không nghe rõ hai đứa nói gì. Một lát sau, Hùng về.”

“Còn chị Lý?”

Bà Tư cúi xuống nhặt một chiếc lá khô dưới chân ghế, bẻ đôi rồi thả vào chiếc rá đặt bên cạnh.

“Nó vẫn ngồi với cháu. Bà bảo đưa cháu về nhà đi, nhưng nó nói chờ mẹ cháu.”

“Chờ đến bao giờ ạ?”

“Nó không nói.”

Bà Tư im lặng. Mai cũng không hỏi nữa. Ngoài sân, gió thổi qua hàng cau, làm những chiếc lá dài cọ vào nhau.

Một lúc sau, bà Tư chậm rãi nói tiếp.

“Đến chiều, bà phải sang nhà bên cạnh có việc. Lúc quay về, hai chị em vẫn ở trong gian chính của đình. Cháu nằm ngủ trên chiếu, còn Lý ngồi dựa vào cột. Bà hỏi sao chưa đưa em về, Lý chỉ lắc đầu.”

“Rồi sau đó, chị Lý có đưa cháu về nhà không bà?”

Bà Tư lắc đầu.

“Bà không biết. Lúc ấy bà còn phải lo việc trong đình.”

“Sau hôm ấy, bà còn gặp chị Lý lần nào không?”

Bà Tư đưa tay vuốt mái tóc bạc, mắt nhìn xuống nền gạch.

“Không. Vài hôm sau, bà nghe tin Lý gặp nạn trên đường ven sông.”

Mai ngồi bất động.

“Hôm chị ấy mất, bà có biết ngay không?”

“Cả làng đều biết mà.”

“Thế mẹ cháu có đến tìm bà không?”

Bà Tư không trả lời. Bà chống gối, từ từ đứng dậy, đi vào gian kho. Mai ngồi chờ ngoài hiên. Một lát sau, bà trở ra, trên tay cầm đoạn dây đay đã mục mà hôm trước bà tháo khỏi chiếc chiếu.

“Hôm ấy Lý mang chiếu từ nhà ra. Sau này, mẹ cháu đem nó đến gửi bà.”

“Mẹ cháu có nói gì không bà?”

“Bà ấy chỉ nhờ bà cất hộ. Bà hỏi cất đến bao giờ, bà ấy bảo cứ để đấy.”

“Mẹ cháu có khóc không?”

Bà Tư nhìn đoạn dây đay trong tay, không đáp. Một chiếc lá cau rơi xuống sân. Bà cúi nhặt rồi đi vào trong.

Mai ngồi thêm một lúc rồi đứng dậy. Ra đến cổng, cô ngoái nhìn gian kho.

 

Mảnh 5.

Chiều hôm ấy, Thoa đang nhặt rau ngoài hiên thì Mai mang chiếc chiếu vào nhà. Chị ngẩng lên nhìn cuộn chiếu, rồi nhìn em.

“Em lại ra đình à?”

“Vâng. Em hỏi chuyện bà Tư.”

Thoa đặt rổ rau xuống.

“Bà kể gì?”

Mai tháo sợi dây buộc, dựng chiếc chiếu dựa vào vách.

“Bà bảo mẹ mang chiếu ra gửi sau đám tang chị Lý.”

Thoa cúi xuống nhặt mấy cọng rau rơi dưới chân. Chị nhặt từng cọng, bỏ vào rổ rồi đứng lên.

“Bà còn nhớ được nhiều chuyện nhỉ.”

“Bà bảo hôm ấy chị Lý đưa em ra đình, trải chiếu cho em nằm, lấy áo làm gối.”

Thoa quay vào bếp. Mai nghe tiếng chị mở vòi nước, tiếng rổ rau chạm vào thành chậu.

“Chị có nhớ chuyện ấy không?”

“Chị còn bé, nhớ sao hết được.”

Mai nhìn theo chị. Trên bếp, nồi nước đang sôi. Thoa vặn nhỏ lửa, dùng khăn nhấc nắp nồi lên.

“Anh Hùng cũng bảo không nhớ rõ.”

Thoa đặt nắp nồi xuống.

“Thì chuyện hơn hai mươi năm rồi.”

Mai không hỏi nữa. Cô vào gian ngoài, lấy chiếc áo len trên phản, gấp làm tư rồi đặt lên đầu gối. Chiếc áo đã cũ, phần cổ hơi dão. Cô vuốt phẳng hai tay áo, gấp lại theo nếp quen thuộc.

Thoa bưng nồi canh ra bàn. Thấy Mai vẫn giữ chiếc áo cũ trên đầu gối, chị hỏi:

“Áo rách rồi, sao em không bỏ đi?”

“Em vẫn mặc được.”

“Để chị vá lại cho.”

Thoa cầm chiếc áo từ tay Mai. Chị lật mặt trong, tìm chỗ sờn ở khuỷu tay rồi mang vào buồng. Một lát sau, chị trở ra với hộp kim chỉ, ngồi xuống bên cửa sổ.

Mai nhìn chị xâu kim. Sợi chỉ luồn qua lỗ kim mấy lần mới được.

“Ngày trước chị Lý cũng hay vá áo cho em à?”

“Chị ấy khéo tay hơn chị.”

Mũi kim dừng lại. Thoa cúi xuống, kéo sợi chỉ qua lớp len. Mai ngồi bên cạnh, không nói gì.

Ngoài sân, nắng đã xuống thấp. Bóng cây nhãn đổ qua bậc thềm, phủ lên một góc chiếc chiếu dựng sát vách. Thoa khâu xong, cắn đứt sợi chỉ, đưa áo cho em. Mai nhận áo, xem chỗ vá. Đường chỉ nhỏ, đều, cùng màu với lớp len đã bạc. Thoa thu kim chỉ vào hộp rồi đi lấy gạo.

Tối hôm ấy, hai chị em ăn cơm. Thoa kể chuyện đứa cháu mới xin được việc, nhà hàng xóm sửa mái. Mai nghe, thỉnh thoảng hỏi lại vài câu.

Ăn xong, Mai phụ chị rửa bát. Khi đi ngang gian ngoài, cô dừng lại trước chiếc chiếu. Một đầu chiếu đã cuộn vào, để lộ mép cói sờn. Cô cúi xuống, lấy tay vuốt cho phẳng rồi kéo chiếc chiếu ra giữa nhà. Mai tháo sợi dây, mở cuộn chiếu. Chiếc chiếu cũ nằm trên nền gạch, những đường khâu chằng chịt hiện lên dưới ánh đèn.

Sáng hôm sau, Mai thu xếp đồ đạc để về. Thoa lấy mấy chiếc bánh nếp và gói lạc rang bỏ vào túi cho em.

“Mang đi mà ăn dọc đường. Về đến nhà thì gọi cho chị.”

Mai buộc lại quai túi, kiểm tra giấy tờ và vé xe. Thoa đứng bên cạnh nhắc cô đừng quên chiếc áo len mới vá.

Hùng gọi điện, bảo sẽ chở Mai ra bến. Anh đến khi hai chị em vừa khóa cửa. Nhìn thấy chiếc chiếu cuộn gọn bên vách, anh hỏi:

“Em mang theo à?”

Mai gật đầu. Hùng không hỏi thêm. Anh bê cuộn chiếu ra xe, đặt ngang phía sau rồi lấy dây buộc lại. Mai đứng bên cạnh giữ một đầu cho anh.

“Để anh làm.”

Anh cúi xuống thắt nút dây, kéo thử hai lần cho chắc.

Hùng chở Mai ra bến. Đến nơi, anh tháo dây, nhấc cuộn chiếu xuống rồi đưa cho Mai. Mai chọn chỗ ngồi bên cửa sổ. Khi xe chuyển bánh, cô nhìn thấy Hùng vẫn đứng dưới mái bến, hai tay đút túi quần.

Mai đặt cuộn chiếu lên giá hành lý. Cô lấy chiếc áo len trong túi ra, gấp làm tư rồi kê dưới đầu, tựa vào thành ghế. Qua cửa kính, những mái nhà thưa dần. Tiếng động cơ đều đều. Trong giấc ngủ chập chờn, Mai lại thấy vạt áo nâu nằm dưới đầu mình.

 

(Đã đăng tạp chí Sông Hương, số 453, tháng 11/ 2026)

 

 

 

Tranh của HS. Trần Văn Bình (1955–2016)