Chiếc chiếu đậu
Mai Văn Phấn
Mảnh 1.
Mai về quê vào một trưa cuối tháng mười, đúng hôm nhà làm giỗ ông bác họ. Đã mấy năm nay cô chẳng về đúng dịp này. Làng xóm đã đổi khác nhiều. Con đường chạy qua cánh đồng ngày trước lổn nhổn đất đá, giờ đã đổ bê tông. Mấy bụi tre gai ken đặc ven bờ mương nay thưa hẳn. Thoa đón Mai ở đầu ngõ. Trong lúc mọi người lúi húi sửa soạn cơm cúng, Mai đi quanh sân, chào hỏi họ hàng lâu ngày mới gặp. Không ai nhắc đến chị Lý.
Lý là chị cả của Mai. Sau chị Lý là anh Hùng, rồi đến Thoa. Mai là út. Lý mất đã hơn hai mươi năm. Sau ngày ấy, đồ đạc của chị được chia mỗi nơi một ít. Chiếc áo cánh của Lý mẹ giữ lại. Mấy quyển sách cũ đem cho mấy đứa trẻ trong xóm. Một chiếc vòng bạc không biết thất lạc từ bao giờ. Mai còn nhớ một chiếc kẹp tóc màu xanh. Sau này cũng chẳng biết nó trôi dạt đâu.
Sau bữa cơm chiều, bà Tư trông đình ghé qua. Lần này Mai thấy bà già đi nhiều, lưng còng hẳn xuống, mái tóc bạc trắng. Bà đứng ngoài cổng gọi Thoa, rồi quay sang hỏi Mai.
“Mai về đấy à cháu?”
“Vâng. Cháu về giỗ bác cháu ạ.”
Bà Tư gật gù, hỏi han dăm ba câu rồi bảo đình đang dọn cái kho. Có mấy thứ để lâu năm, chẳng biết của nhà nào. Bà muốn Thoa sang xem giúp, nhưng Thoa đang bận. Mai nghe vậy liền bảo để cháu sang cùng bà.
Gian kho đình làng ẩm thấp, tối om. Trong góc kho nồng mùi gỗ mục, rơm cũ và bụi lâu ngày. Bà Tư lần lượt lôi từng thứ ra ngoài. Mấy cái ghế gãy chân, cái mâm đồng móp méo, vài bó chân nến cũ. Đến góc trong cùng, bà kéo ra một chiếc chiếu cói cũ, cuộn tròn, bên ngoài buộc bằng sợi đay.
“Cái này chắc của nhà cháu.”
Mai cúi xuống nhìn. Chiếc chiếu đậu ngả màu ố vàng, hai mép đã sờn xơ xác. Ở một đầu chiếu có hàng chữ viết bằng mực đen, chỉ còn đọc được vài chữ cuối: “... nhà Mai.”
Mai ngồi xuống nền gạch, nhìn hồi lâu.
“Sao nó lại ở đây hả bà?”
“Bà cũng chả nhớ rõ. Hình như dạo ấy mẹ cháu mang sang gửi.”
“Mẹ cháu?”
“Lâu lắm rồi. Bà chỉ nhớ bà ấy bảo gửi đây ít hôm.”
Mai đưa tay sờ vào mép chiếu.
“Rồi mẹ cháu không lấy về?”
“Không.”
Bà Tư ngồi xuống cái ghế gỗ bên cạnh. Lúc sau bà mới bảo, hồi ấy nhà Mai lắm chuyện buồn. Người lớn trong nhà, ai cũng có điều khó nói, chẳng muốn nhắc lại. Mai không hỏi thêm. Cô cuộn chiếc chiếu lại, định sáng hôm sau sẽ xem kỹ hơn.
Trước khi ra khỏi kho, bà Tư nhìn Mai.
“Hồi ấy cháu còn bé tí.”
“Vâng.”
“Cháu có nhớ chị Lý không?”
Mai lặng đi một lúc.
“Cháu nhớ được ít thôi ạ.”
Bà Tư gật đầu.
“Thế cũng được.”
Mai không hiểu hết câu ấy.
Mảnh 2.
Đêm ấy, làng xóm đi ngủ sớm. Mai nằm ngoài hiên nhà Thoa, trằn trọc mãi. Cô cũng không nghĩ đến cái chiếu nữa. Dù sao cũng chỉ là một cái chiếu cũ nằm bao năm trong kho đình làng. Vậy mà vừa nhắm mắt, Mai lại nhớ giọng chị Lý, nhớ bàn tay chị ngày trước vẫn hay đặt lên trán cô mỗi khi bị sốt. Mai từng được kể đi kể lại một chuyện. Đêm chị Lý gặp nạn, cô đã ngủ say không biết gì. Mẹ và mọi người trong nhà đều bảo thế. Bấy lâu nay Mai vẫn tin là thật.
Sáng hôm sau, Mai đem chiếc chiếu ra sân sau. Cô định rũ bụi rồi cuộn lại. Khi trải ra, một mảnh giấy nhỏ rơi xuống nền đất. Mảnh giấy ố mục, loang lổ vì nước, một góc bị xé mất. Chữ trên đó đã nhòe đi, chỉ còn đọc được mấy chữ: “... đưa... con bé...”
Mai ngồi xuống. Cô đọc đi đọc lại mấy lần rồi lật cả mặt sau. Cô cầm mảnh giấy vào nhà. Thoa đang bóc lạc. Chị bấm nhẹ từng củ lạc cho vỏ cứng nứt ra, lấy nhân bỏ vào rá. Những mảnh vỏ lách tách rơi xuống chân. Mai đưa mảnh giấy rồi hỏi.
“Chị có biết cái này không?”
Thoa liếc qua.
“Ở đâu ra vậy?”
“Trong chiếc chiếu ở kho đình.”
Thoa ngồi im, tay vẫn bóc lạc.
“Chiếc chiếu ấy vẫn còn à?”
“Mẹ để nó ở đình từ bao giờ?”
“Lâu rồi.”
“Mẹ gửi sang đấy làm gì?”
Thoa không trả lời. Chị tiếp tục bóc lạc. Mai nhìn chị một lúc rồi thôi. Cô gấp mảnh giấy lại, cất vào túi.
“Chị còn nhớ gì về chiếc chiếu ấy không?”
Thoa cúi xuống rá lạc.
“Lâu quá rồi. Chị không nhớ.”
Mai không hỏi nữa.
Buổi chiều, Mai lại tìm Thoa.
“Chị, hồi ấy mẹ có định đưa em đi không?”
“Ai nói với em?”
“Không ai nói. Em tự nghĩ.”
“Chuyện lâu rồi.”
Mai lấy mảnh giấy trong túi ra, đặt lên đầu gối.
“Trên này có chữ ‘đưa con bé’. Vậy con bé là ai?”
Thoa đáp nhỏ.
“Là em.”
“Mẹ định đưa em đi đâu?”
“Chị không biết.”
“Chị không biết thật hay không muốn nói?”
Thoa ngẩng lên nhìn Mai.
“Có những chuyện chị chỉ nghe mẹ nói lại. Chị có ở đấy đâu mà biết được.”
“Còn chị Lý?”
“Chị ấy biết.”
“Biết chuyện mẹ định đưa em đi?”
“Chắc là biết nhiều hơn chị.”
Mảnh 3.
Tối hôm đó, Mai đem chiếc chiếu ra sân. Cô không định giặt, chỉ muốn xem còn gì nằm giữa những lớp cói đã cuộn ngần ấy năm. Một đầu chiếu có đường khâu bằng chỉ đỏ. Những mũi khâu cũ, chỗ thưa chỗ dày. Mai lật mặt dưới, nhận ra chỗ khâu nằm đúng nơi có thể giấu một thứ nhỏ giữa hai lớp cói. Cô dùng đầu móng tay gỡ mũi chỉ. Một sợi vải màu xanh thò ra. Mai kéo nhẹ. Mảnh vải nhỏ rơi xuống.
Cô nhận ra ngay. Màu xanh ấy làm cô nhớ đến chiếc kẹp tóc ngày bé. Mai đặt mảnh vải cạnh mảnh giấy trên nền gạch. Cô nhìn hai thứ rồi cất vào chiếc hộp nhỏ.
Sáng hôm sau, Mai đến gặp anh Hùng. Anh đang ngồi sửa xe ngoài sân. Mai không nhắc đến chiếc chiếu. Cô đặt mẩu giấy và mảnh vải lên chiếc bàn thấp. Hùng nhìn thấy. Bàn tay đang cầm cờ lê dừng lại.
“Em lấy ở đâu?”
“Trong chiếc chiếu.”
Hùng ngồi xuống cái ghế thấp, lúc sau mới nói.
“Mẹ bảo anh không được kể. Hồi ấy chị Lý bướng lắm. Mẹ nói gì nó không chịu nghe ngay, nhất là chuyện của em.”
“Chuyện gì vậy anh?”
Hùng đặt chiếc cờ lê xuống, lấy miếng giẻ đen sì lau tay.
“Chuyện định đưa em đi.”
“Đi đâu?”
“Đến nhà người khác.”
“Tại sao?”
“Hồi ấy nhà mình túng quá. Mẹ nuôi không nổi em, mới tính gửi em cho người ta.”
“Chị Lý biết chuyện đó chứ?”
“Biết.”
“Nên chị ấy đưa em ra đình?”
“Ừ.”
“Rồi sao ạ?”
“Mẹ bảo anh đưa em về trước. Chị Lý cũng bảo anh cứ đưa em về đi.”
“Còn chị Lý?”
“Chị ấy bảo sẽ về sau.”
“Rồi sao nữa?”
“Lúc ấy trời đã tối. Anh đưa em về đến nhà rồi quay lại tìm chị ấy. Đến khuya vẫn không thấy.”
Hùng bỏ chiếc giẻ xuống.
“Sáng hôm sau mới biết chị ấy bị ngã trên con đường ven sông.”
Hùng ngó ra đường rồi lại cúi xuống cái xe. Mai nhìn mảnh vải màu xanh.
“Trước khi anh đưa em về, chị ấy có nói gì không?”
Hùng lặng đi.
“Chị ấy bảo em còn nhỏ, cứ đưa em về trước.”
Mai ngẩng lên.
“Chị ấy có biết mẹ định gửi em đi không?”
“Biết.”
“Vậy sao chị ấy không đưa em đi luôn?”
Hùng nhìn Mai.
“Vì chị ấy bảo em phải được về nhà.”
Mai không hỏi nữa. Hùng lại cúi xuống cái xe đang sửa. Ngoài đường có tiếng người gọi nhau í ớ. Mai cầm mảnh vải màu xanh, nhớ đến một buổi chiều đã rất xa, khi chiếc kẹp tóc màu xanh còn trên mái tóc chị Lý.
Mảnh 4.
Buổi chiều, Mai trở lại đình làng. Bà Tư đang quét sân. Thấy cô, bà dựng chổi vào gốc cây nhãn.
“Có chuyện gì à cháu?”
Mai lấy mảnh giấy ra.
“Bà còn nhớ đêm chị Lý đưa cháu đến đây không?”
Bà Tư nhìn mảnh giấy rồi nhìn Mai.
“Nhớ.”
“Sao trước đây bà không nói cho cháu biết?”
“Mẹ cháu không muốn ai nói.”
“Chị ấy có ở đây lâu không?”
“Không lâu.”
“Chị ấy có khóc không?”
“Không.”
“Bà chắc không?”
“Chắc.”
“Chỉ có cháu khóc.”
“Cháu?”
“Ừ. Cháu khóc mãi. Lý dỗ thế nào cũng chẳng nín.”
“Rồi sao nữa?”
Bà Tư nhìn về phía kho đình.
“Nó trải chiếu cho cháu nằm. Nó còn lấy áo của nó gấp lại kê đầu cho cháu. Chiếu bụi lắm. Nó phủi sạch rồi mới đặt cháu xuống.”
Mai cúi xuống, quệt mắt rồi ngẩng lên nhìn bà Tư.
“Nó ngồi bên cạnh cháu mãi. Nó bảo nếu cháu tỉnh dậy thì cứ nhìn nó, đừng nhìn ra ngoài.”
Mai bỗng nhớ ra câu nói ấy.
“Anh Hùng có đưa cháu về không?”
“Có.”
“Còn chị Lý?”
“Nó ở lại.”
“Để làm gì?”
“Nó bảo còn phải chờ mẹ cháu. Với lại nó không muốn cháu nghe người lớn nói chuyện.”
Mai nhìn bà Tư.
“Sau đó chị ấy đi một mình à?”
“Ừ.”
“Bà có thấy chị ấy lúc rời đình không?”
Bà Tư gật đầu.
“Có. Nó đứng ngoài cổng đình một lúc.”
“Chị ấy đứng làm gì?”
“Nó quay lại nhìn cháu. Lúc ấy cháu đã ngủ. Nó đứng nhìn cháu mãi rồi mới đi.”
“Chị ấy có nói gì không?”
“Nó chỉ bảo cứ để cháu ngủ, đừng đánh thức cháu.”
Mai nhìn mảnh giấy. Một lúc sau Mai đứng dậy chào bà Tư rồi đi ra khỏi đình.
Trên đường về, cô đi qua con đường đất dẫn ra bến sông. Mai lại nhớ một chuyện khác. Chị Lý tháo chiếc kẹp tóc màu xanh của mình, cài lên tóc cô rồi dùng ngón tay vuốt lại mớ tóc rối.
“Em giữ lấy nhé.”
Mai đứng giữa đường, đưa tay lên tóc theo phản xạ. Đã hơn hai mươi năm rồi. Cô vẫn nhớ màu xanh ấy. Cô nhớ cả bàn tay chị Lý đặt sau gáy mình. Đó là lần cuối Mai còn nhớ rõ mặt chị.
Mảnh 5.
Chiều xuống, Mai về nhà Thoa. Trong nhà vẫn còn bao thứ ngổn ngang. Thoa đang thu dọn đồ đạc của mẹ trong chiếc tủ gỗ. Mai ngồi bên cạnh, phụ chị gấp khăn, xếp lại mấy bộ quần áo.
Thoa kéo ngăn dưới cùng. Một chiếc áo nâu cũ mắc vào góc ngăn kéo. Chị kéo ra, đặt lên giường.
“Áo này của mẹ.”
“Chị giữ làm gì?”
“Mấy lần định bỏ lại thôi.”
Thoa vuốt cái cổ áo đã sờn. Chị gấp chiếc áo rồi dừng tay.
“Hôm ấy chị Lý cũng mặc áo nâu.”
“Chị còn nhớ à?”
“Nhớ mang máng thôi. Chị ấy mặc áo nâu, dắt em ra đình.”
Thoa nhìn chiếc áo rồi nói tiếp.
“Lúc ấy chị cứ nghĩ chị Lý đưa em ra đình rồi sẽ đưa em về.”
Chị gấp chiếc áo lại, đặt vào ngăn tủ. Mai nhìn bàn tay chị khép cánh tủ.
Sáng hôm sau, Mai rời làng. Chiếc hộp nhỏ nằm trong túi áo. Qua cửa kính xe, ngôi đình nhỏ dần sau những hàng cây. Mai nhớ lời bà Tư. Chị Lý đã đứng ngoài cổng đình nhìn cô ngủ.
Tranh của HS. Trần Văn Bình (1955–2016)