Mình đã dạy đọc bài thơ "Con chào mào" như thế nào?

(Dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông)

Thầy giáo Trần Lê Duy

Trần Lê Duy*

Mình đã dạy đọc văn bản "Con chào mào" (Mai Văn Phấn) cho đội tuyển học sinh giỏi như thế nào?

Khi thực hành dạy đọc hiểu văn bản theo SGK mới, mình mới biết đến Mai Văn Phấn. Ngay khi biết đến ông, mình đã thích những bài thơ của ông bởi luôn có cấu tứ lạ và giàu tính tượng trưng, có nhiều chỗ để giải mã, khám phá thú vị.

Bởi vậy, từ khi được giao dạy đội tuyển học sinh giỏi thành phố, mình đã luôn tổ chức hoạt động thực hành đọc văn bản "Con chào mào" khi giới thiệu với học sinh lăng kính thơ tượng trưng.

Bài viết này, do vậy, sẽ tập trung vào khía cạnh cách đọc và dạy cách đọc.

Bước 1, hoạt động khởi động để học sinh hình dung về tính chất phi lí trí, trực giác và linh cảm đối với thực tế cuộc sống của các em. Đa phần học sinh mình từng làm việc đều chưa quen với việc lắng nghe phần phi lí trí và hình dung thế giới theo cách phi lí trí của chủ nghĩa tượng trưng, vì vậy hoạt động này là một bước đệm để hướng dẫn cách đọc.

Bước 2, hướng dẫn học sinh về cách thức đọc thơ qua lăng kính tượng trưng.

+ Nhấn mạnh quan điểm của chủ nghĩa tượng trưng là chọc thủng bức màn của ý thức để khám phá bản chất sâu xa của thực tại thông qua sự tương giao của các giác quan, thông qua linh cảm, mặc khải.

+ Vài lưu ý phân biệt thơ tượng trưng và yếu tố tượng trưng.

+ Lưu ý về cấu trúc của yếu tố tượng trưng trong thơ gồm:

(1) cái cụ thể, trực quan + (2) ý nghĩa trừu tượng --> (3) Gợi ra triết lí về thế giới và con người. Nếu chỉ có (1) và (2) thì đó chỉ là ẩn dụ thông thường, chưa phải yếu tố tượng trưng.

+ Lưu ý học sinh về cách thức đọc thơ theo yếu tố tượng trưng (cung cấp thẻ hướng dẫn kĩ năng đọc thơ theo yếu tố tượng trưng).

Bước 3, thực hành đọc thông qua văn bản "Con chào mào" của Mai Văn Phấn.

+ Trước tiên, cho HS tiếp xúc với văn bản một cách tự nhiên, trình bày bất kì cảm nhận gì, thích hay ghét, những điều học sinh thấy "lấn cấn". Ở thao tác này, một số HS cũng đã nêu ra những vấn đề tranh cãi, chê bai trên báo chí về VB "Con chào mào", và đó là chất liệu tốt để dẫn dắt thảo luận.

+ Thao tác 2: hướng dẫn học sinh nhận diện nội dung bề mặt của văn bản. Chẳng hạn:

(1) Câu chuyện mà bài thơ này kể là gì?

(2) Nhân vật "tôi" vội vẽ chiếc lồng trong ý nghĩ. Vậy theo bạn, có thể hiểu đây là một cuộc đuổi bắt xảy ra trong thực tế?

(3) Bạn hiểu thế nào về cụm từ "vô tăm tích"

(4) Bạn hiểu thế nào về chi tiết "Từng giọt nước/ thanh sạch của tôi"?

(5) Chú ý đến nghịch lí của bài thơ: mong muốn đuổi bắt - không có con chào mào; không đuổi nữa - tiếng chim có sẵn trong tôi. Thử lí giải theo cách hiểu của bản thân.

+ Thao tác 3: giải mã văn bản theo cách đọc qua lăng kính tượng trưng

(1) Theo bạn, con chào mào có thể tượng trưng cho điều gì? Và nếu vậy, ý nghĩa tượng trưng trong mối tương quan giữa tôi và con chào mào, ý nghĩa của cuộc đuổi bắt là gì?

(2) Từ đó, bạn rút ra thông điệp gì?

Thao tác ba là thao tác thú vị nhất. Vì ở cấp độ đội tuyển HS dự thi quốc gia, các bạn sẽ có nhiều liên tưởng thú vị.

Chẳng hạn, con chào mào đại diện cho tự nhiên --> Mở ra chủ đề về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên (màu sắc sinh thái)

Con chào mào tượng trưng cho cái đẹp --> Mở ra chủ đề tính chất tự thân và không thể chiếm hữu của cái đẹp (hướng mỹ học)

Con chào mào tượng trưng cho hạnh phúc --> Mở ra thảo luận về ý nghĩa hạnh phúc và cuộc truy tầm hạnh phúc.

Và để ngỏ để tiếp tục giải mã theo cách đọc như vậy. Điều này nhắc HS rằng bất kì lúc nào vẫn có thể tái khám phá văn bản và giải mã.

Cuối cùng, GV chốt một vài ý về bài thơ và CÁCH ĐỌC THƠ QUA LĂNG KÍNH TƯỢNG TRƯNG, rồi hướng dẫn HS thực hành với các VB có yếu tố tượng trưng khác.

Trong SGK Ngữ văn 11 bộ Chân trời sáng tạo, cũng có một phần đọc mở rộng văn bản "Gai" của Mai Văn Phấn. Cấp độ dễ hơn, dành cho HS phổ thông nên không cần đi quá sâu vào các vấn đề lí luận. Nhưng một cuộc thảo luận mở về cách giải mã yếu tố tượng trưng (gai, bông hồng...) cũng có thể rất thú vị nếu giáo viên biết cách tổ chức.

Trong cuộc tai bay vạ gió tự nhiên bao người vào mạt sát nhà thơ Mai Văn Phấn, mình muốn đăng bài viết này lên để tự nhắc bản thân về sự tồn tại của nhiều cách đọc và vai trò của việc chấp nhận đa dạng cách đọc trong việc dạy học Văn, dù là cấp độ nào đi nữa.

* Thạc sĩ Trần Lê Duy, giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh; đồng tác giả sách giáo khoa môn Ngữ văn, bộ “Chân trời sáng tạo”.

(Nguồn bài và ảnh: Blog Chuyên Văn)