Từ nâng niu một "hạt cây" đến những "khoảng lặng" và vẻ đẹp của những cái không ai để ý

Vân Khánh

Kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT chuyên năm học 2026 - 2027 của Trường Đại học Vinh đã khép lại nhưng dư âm từ các đề thi Ngữ văn (cả vòng 1 và vòng 2) vẫn đang trở thành tâm điểm chú ý của giới chuyên môn.

Không sa đà vào những vấn đề thời sự nóng bỏng, những lựa chọn giá trị cuộc đời to tát hay những mệnh đề lý luận hàn lâm đánh đố, bộ đề năm nay chọn một lối đi riêng: giản dị về hình thức câu chữ nhưng hàm súc và nhất quán về tư tưởng.

Sự đồng điệu giữa đề thi Ngữ văn Vòng 1 và Vòng 2: Tiếng gọi của những giá trị nguyên sơ, nhỏ bé

Khi đặt hai đề thi Vòng 1 và Vòng 2 cạnh nhau, chỉ cần lắng một chút, người đọc không khó để nhận ra một sợi chỉ đỏ xuyên suốt, thể hiện dụng ý rõ ràng của người ra đề. Đó là sự hướng nội, tìm về bản chất cốt lõi của đời sống và tìm về cái đẹp bền bỉ của sự lặng yên, giản đơn trước những ồn ào, màu mè của thế giới hiện đại.

Trước hết, ở đề thi Vòng 1 (dành cho mọi thí sinh), ngữ liệu được chọn là một đoạn trích trong truyện ngắn mang màu sắc kì ảo "Bí mật của những đứa trẻ" của Nguyễn Quang Thiều. Đoạn trích mở ra một bối cảnh mang tính cảnh báo: thiên nhiên bị tàn phá, cây cối rời bỏ thành phố nhưng chính sự kiên nhẫn, niềm tin trong sáng và tình yêu hồn nhiên đối với cây cỏ của những đứa trẻ khi nâng niu "hạt cây" đã hồi sinh lại màu xanh, gọi cây cối trở về. Từ đó, phần nghị luận văn học (câu 1, phần II) yêu cầu học sinh cảm nhận về vẻ đẹp tâm hồn của những đứa trẻ và nghị luận xã hội (câu 2, phần II) yêu cầu học sinh trình bày suy nghĩ về “ý nghĩa của việc trân trọng những cái bình thường, nhỏ bé”.

Tiếp đến, ở đề thi Vòng 2 (dành riêng cho thí sinh chuyên Văn), tư tưởng ấy được nâng tầm và đào sâu hơn qua bài thơ "Đá trong lòng suối" của Mai Văn Phấn và các yêu cầu nghị luận. Nếu ở Vòng 1 là hành trình đi tìm lại màu xanh từ "hạt cây nhỏ bé" thì ở Vòng 2, người ra đề đưa thí sinh đối diện với trạng thái "lặng yên" của đá – một thực thể tự nhiên tưởng như vô tri nhưng mang sức mạnh tự thân bền bỉ. "Khoảng lặng trong đời sống" được gợi ra từ bài thơ chính là những khoảnh khắc con người tự lắng lại, sống chậm lại, bình tĩnh hơn để cảm nhận những chuyển động rất khẽ khàng nhưng đầy ý nghĩa của thiên nhiên và của chính con người. "Khoảng lặng" ấy cũng là lúc con người tìm về với bản thể, lắng nghe và kết nối với chính mình và thế giới. Đề nghị luận văn học tiếp tục mạch chảy đó để bàn về sứ mệnh của văn học trong việc "phô bày cho các bạn thấy một hoàn cảnh thoáng qua mà các bạn không hề để ý". Một học sinh tinh tế khi đọc đề sẽ nhận ra "khoảng lặng" cũng là một phương cách để người nghệ sĩ nhận ra vẻ đẹp phi thường của những thứ rất đỗi bình thường đó, mà nếu như vội vã chút thôi ta sẽ dễ dàng lướt qua chúng.

Rõ ràng, từ "hạt cây nhỏ bé" qua "khoảng lặng đời người", từ sự ngợi ca ý nghĩa của việc "trân trọng những cái bình thường, nhỏ bé" đến văn học tôn vinh những vẻ đẹp "thoáng qua mà bạn không hề để ý", người ra đề đang cố gắng thiết lập một không gian đối thoại tinh tế với thế hệ trẻ. Đó là lời nhắc nhở về một thái độ sống: biết trân trọng những điều bình dị và biết tự tạo ra những khoảng lặng để lắng nghe, để thấu hiểu giữa một thế giới đang vận động quá nhanh và không thiếu những tổn thương.

Đề thi khá tiết chế hình thức để giải phóng năng lực cảm thụ

Một trong những điểm đáng ghi nhận ở đề thi Ngữ văn Vòng 2 (dành cho thí sinh thi chuyên Văn) là sự tinh giản tối đa trong cách đặt vấn đề. Đề thi gồm hai câu hỏi với các mệnh lệnh rất trực diện, không cầu kỳ, lòng vòng. Ở câu nghị luận văn học, đề bài đưa ra nhận định của Denis Diderot: “Nghệ thuật của nhà thơ lớn là phô bày cho các bạn thấy một hoàn cảnh thoáng qua mà các bạn không hề để ý”. Yêu cầu đặt ra là từ bài thơ "Đá trong lòng suối" của Mai Văn Phấn và bằng những trải nghiệm văn học cá nhân để bàn luận.

Cách ra đề này thiết lập một cấu trúc phân hóa khá khoa học. Việc kiểm tra kiến thức lý luận không bị biến thành một bài diễn dịch lý thuyết suông. Nhận định của Diderot thực chất là chiếc chìa khóa để mở khóa văn bản thơ của Mai Văn Phấn. Nhà thơ đã "phô bày" điều gì qua hình ảnh tảng đá nơi lòng suối? Đó là khoảnh khắc "Đá nhắm mắt an nhiên nước cuốn", là cái tĩnh ẩn trong cái động, là sự hòa hợp tuyệt đối giữa bản thể và vũ trụ - những điều mà một người khách qua đường bình thường khó lòng nhận thấy.

Yêu cầu này đòi hỏi học sinh không chỉ có tư duy lý luận để giải mã mệnh đề của Diderot mà phải có một năng lực "cảm thụ thực chiến" sắc bén để thẩm thấu được một văn bản thơ đương đại giàu khoảng trống suy tưởng. Biên độ của đề tiếp tục được mở rộng ở vế "bằng những trải nghiệm văn học của mình" cho phép các thí sinh tự do huy động vốn kiến thức, những tác phẩm các em thực sự tâm đắc để chứng minh, thay vì bị đóng khung trong một phạm vi tác phẩm định sẵn.

Phân tích sâu bộ đề thi năm nay của Trường THPT chuyên Đại học Vinh, có thể thấy một tư duy ra đề mang tính kiến tạo và đầy bản lĩnh. Thứ nhất, đó là sự dũng cảm từ bỏ tư duy "đao to búa lớn". Đề thi chuyên Văn thường dễ rơi vào cái bẫy "triết lý hóa" một cách gượng ép, bắt học sinh tuổi 15 phải gánh vác những thông điệp quá tầm hay những thuật ngữ lý luận quá hàn lâm. Người ra đề ở đây đã chọn những khái niệm rất mềm mại: "Cái bình thường nhỏ bé", "khoảng lặng", "hoàn cảnh thoáng qua". Nhưng chính cái nhỏ bé, cái thoáng qua ấy lại chứa đựng dung lượng phản ánh lớn, hướng học sinh tới lối viết chân thực, đi từ trải nghiệm tự thân thay vì học vẹt các bài văn mẫu. Thứ hai, đề thi hai vòng thể hiện tư duy thẩm mỹ đồng bộ. Việc thiết kế đề Vòng 1 làm tiền đề, bước đệm tư duy cho đề Vòng 2 cho thấy người ra đề có một tầm nhìn nhất quán. Họ không xem các vòng thi là các bài kiểm tra độc lập, tách rời mà xem đó là một tiến trình kiểm tra năng lực toàn diện: từ nhận diện, phân tích các giá trị biểu hiện (ở Vòng 1) đến khả năng khái quát hóa, lý luận hóa các giá trị thẩm mĩ (ở Vòng 2).

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rằng, việc lựa chọn một ngữ liệu thơ đương đại mang tính chất suy tưởng sâu lắng như "Đá trong lòng suối" ở Vòng 2 là một thách thức cao. Với lứa tuổi học sinh lớp 9 bước vào lớp 10, để chạm được vào chiều sâu triết mỹ của Mai Văn Phấn và kết nối nhuần nhuyễn với tư tưởng của Diderot không phải là điều dễ dàng. Đề thi này đòi hỏi người chấm phải thực sự tinh tế, trân trọng những nét phá cách, những phát hiện dù nhỏ nhưng riêng biệt của học sinh, tránh việc đếm ý cho điểm một cách máy móc, bởi bản chất của "khoảng lặng" hay "hoàn cảnh thoáng qua" luôn đa trị và phụ thuộc vào lăng kính của người tiếp nhận. Và có lẽ, việc người chấm phát hiện, ghi nhận những nhận thức, biện luận nhỏ bé nhưng độc lập của thí sinh cũng chính là một cách thực hiện triết lí trân trọng "những cái bình thường, nhỏ bé", "những hoàn cảnh thoáng qua" của đề thi này.

Lời kết

Đề thi Ngữ văn tuyển sinh lớp 10 của Trường THPT chuyên Đại học Vinh năm học 2026 - 2027 đã hoàn thành tốt vai trò của một công cụ phân loại. Sự thành công của đề thi không đến từ sự hóc búa của câu chữ mà đến từ chiều sâu của tư duy ra đề: một tư duy tôn trọng bản chất của văn chương, tôn trọng cá tính sáng tạo của học sinh và biết cách khơi gợi những rung động nhân văn tinh tế nhất từ những điều bình dị.

(Nguồn bài và minh họa: Báo và Phátthanh, Truyền hình Nghệ An)

Trường Đại học Vinh. Ảnh tư liệu