Người mở đất

Minh họa của Đặng Tiến

Lời giới thiệu của Báo Hải Phòng cuối tuần: Nguyễn Công Trứ là một vị danh nhân nổi tiếng trong lịch sử dân tộc, được biết đến là người tài năng, có chí lớn và luôn hết lòng vì đất nước, nhân dân. Không chỉ là một vị tướng, nhà thơ, ông còn có công lớn trong việc khai phá, mở mang vùng đất mới, để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng nhân dân. Truyện ngắn “Người mở đất” của Mai Văn Phấn đã tái hiện hình ảnh Nguyễn Công Trứ trong hành trình khai khẩn vùng đất Kim Sơn, Tiền Hải. Qua tác phẩm, tác giả ca ngợi ý chí, tài năng và tấm lòng vì dân của ông, đồng thời thể hiện niềm tự hào về bậc tiền nhân đã góp phần xây dựng quê hương.

HPCT

Mai Văn Phấn

Sau tiết giảng cuối cùng về triều Nguyễn, Khoa tìm về Kim Sơn. Nhiều năm nghiên cứu Nguyễn Công Trứ qua sử sách và tư liệu, anh muốn tận mắt đến vùng đất cụ Nguyễn từng khai khẩn.

Khoa đi qua những cánh đồng đang lên xanh. Gió biển mang theo vị mặn và mùi lúa thì con gái. Đất phù sa màu mật ong lộ ra ở những bờ ruộng khiến anh nhớ đến những trang sử đã đọc. Chiếc máy ảnh đeo bên vai, anh đi tiếp về phía đền Truy Tư Từ.

Dừng trước cổng Truy Tư Từ, ngôi đền thờ Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ bên dòng sông Ân, Khoa ngắm mái ngói phủ rêu, những cột gỗ sẫm màu và các bức hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng trên nền tường gạch cũ. Trong hậu cung phảng phất mùi hương trầm. Anh đến trước tượng cụ Nguyễn Công Trứ, cúi đầu, quay ra.

Ông thủ từ đang tỉa tán cây si ở góc sân. Thấy Khoa, ông đặt chiếc kéo xuống.

“Chú từ xa đến phải không? Chắc muốn tìm hiểu về cụ Nguyễn?”

Khoa lễ phép đáp: “Dạ, cháu muốn tìm hiểu cách cụ Nguyễn quai đê, trị thủy, gây dựng làng xóm ạ.”

Ông thủ từ mời Khoa uống trà. Ông kể, thuở ấy vùng này còn hoang vu, bốn bề sình lầy, nhiều dân nghèo không có ruộng cày. Cuộc nổi dậy của Phan Bá Vành và những biến động ở vùng duyên hải cho thấy cảnh đói nghèo, phiêu tán đã đẩy nhiều người vào bước đường cùng. Cụ Nguyễn hiểu muốn yên dân phải giúp dân có đất làm ăn. Cụ dâng sớ xin khai khẩn bãi hoang ven biển, mở ruộng cho dân nghèo và ổn định vùng duyên hải. Triều đình chấp thuận, giao cụ Nguyễn tổ chức công cuộc doanh điền.

Khoa chăm chú lắng nghe, hỏi: “Lưu dân từ nhiều nơi đổ về, có cả những người từng theo nghĩa quân. Cụ Nguyễn làm thế nào để quy tụ được mọi người ạ?”

Ông thủ từ chậm rãi: “Cụ nghiêm khắc nhưng gần dân, thương dân. Cụ thường xuống tận nơi xem xét địa thế, cùng mọi người lo việc quai đê, đào sông, dẫn nước. Muốn khai hoang trước hết phải trị thủy. Có ruộng, dân mới yên nghiệp. Có dân, đất mới thành làng.”

Ông nói thêm rằng ở Tiền Hải, hệ thống đê và kênh rạch được quy hoạch theo thế bàn cờ, vừa ngăn mặn vừa dẫn nước tưới tiêu. Sau khi công cuộc khai khẩn ở Tiền Hải đạt kết quả, Nguyễn Công Trứ tiếp tục tổ chức khai khẩn vùng đất thuộc Ninh Bình, lập nên huyện Kim Sơn. Người dân nơi đây vẫn truyền nhau chuyện cụ Nguyễn đích thân đi xem từng bãi đất, tính toán đường đê, dòng sông. Để tưởng nhớ công lao khai khẩn của cụ Nguyễn, người dân lập đền thờ, gọi là Truy Tư Từ.

Khoa hỏi về những ngày đầu mở đất. Ông thủ từ ngước ra sân, nơi đống lá si còn trên nền gạch.

“Chuyện ngày ấy được kể qua nhiều đời. Có chuyện trong sử sách, có chuyện người già truyền miệng. Chú muốn tìm hiểu kỹ hơn thì nên gặp ông Bính. Ông ấy từng dạy Lịch sử ở trường huyện, nhiều năm sưu tầm chuyện xưa của vùng này.”

Khoa cảm ơn ông, rời đền tìm đến nhà ông Bính.

☆

Công cuộc khai khẩn ở Tiền Hải dần có kết quả. Dân cư ngày một đông, ruộng đồng được mở rộng. Một chiều, Nguyễn Công Trứ đứng trên con đê chính, hướng về phía nam. Cụ gọi viên thư lại tên Khiêm đến, nói rằng vùng đất phía nam sông Đáy, thuộc trấn Ninh Bình, còn nhiều bãi hoang cần được khai phá để dân có ruộng cày cấy. Cụ sẽ đến đó khảo sát.

Chẳng bao lâu, đoàn thuyền theo thủy đạo rẽ vào sông Càn. Trước mắt họ là vùng bãi bồi trải dài, lau sậy mọc chen giữa những vũng nước. Trông thế đất vươn ra phía biển, Nguyễn Công Trứ nói với các thuộc hạ trên thuyền.

“Khai đất không chỉ cốt lập điền địa, mà còn phải tính kế lâu dài. Phải mở đường nước, giữ đất trước biển, gây dựng nơi ăn chốn ở cho dân thì vùng hoang mới thành cơ nghiệp bền lâu.”

Trong bản tấu dâng lên triều đình, Nguyễn Công Trứ trình bày rằng các huyện Yên Khánh, Yên Mô thuộc Ninh Bình, đối ngạn huyện Nam Chân thuộc Nam Định, còn nhiều bãi biển hoang hóa, có thể trồng cói, cấy lúa chẳng kém Tiền Hải. Cụ xin cho đo đạc, lập thành ấp lý. Vua Minh Mạng chuẩn y, giao Nguyễn Công Trứ tổ chức khai khẩn vùng đất mới.

Từ Tiền Hải, cụ Nguyễn đưa theo một số người đã có kinh nghiệm, cùng dân địa phương bắt tay vào việc. Công cuộc khai khẩn gắn liền với việc đào sông, đắp đê ngăn mặn, giữ ngọt. Các tuyến sông, đê được mở dần, tạo điều kiện đưa nước vào đồng và mở rộng diện tích canh tác.

Những người đến đây phần lớn là dân nghèo từ Trà Lũ, Nam Định và các vùng lân cận. Họ mang theo ít hành trang, dựng lều bên những bờ đê còn dang dở. Mỗi chiều, lửa bếp bập bùng, bữa cơm đạm bạc độn khoai sắn. Tiếng dế rả rích trong những bụi cỏ ven bãi. Có người ngồi bên bếp lửa, nhắc chuyện quê cũ, lại đứng dậy lo bữa ăn. Vừa tảng sáng, mọi người đã gọi nhau ra đồng, kéo dây mực, cắm cọc, xắn đất đắp bờ.

Nguyễn Công Trứ thường đến tận nơi xem xét địa thế, dò chỗ đất cứng, chỗ bùn lún, mới liệu việc đắp đê, dẫn nước. Khi ấy, việc đo đạc còn thô sơ. Người trong vùng kể rằng cụ Nguyễn nghĩ ra cách dùng đèn chai xếp thành hàng làm mốc ban đêm. Câu chuyện được truyền từ đời này sang đời khác, cùng lời nói dân gian.

“Đèn của cụ Nguyễn soi tới đâu, đất hóa ruộng đến đó.”

☆

Mùa hạ năm ấy, thủy triều dâng cao khác thường. Ruộng đất còn đang bồi đắp đã ngập nước, nhiều đoạn đê sụt lở. Người làm việc lâu ngày kiệt sức, có người xin nghỉ, có người bỏ về. Các vị kỳ lão tìm đến gặp Nguyễn Công Trứ, xin cho dân tạm nghỉ, đợi qua đợt mưa gió mới làm tiếp.

Cụ Nguyễn nghe hết lời trình bày.

“Ta biết mọi người vất vả. Người đau ốm phải được nghỉ ngơi, thuốc thang. Nhưng những đoạn đê còn yếu không thể bỏ mặc. Nếu nước tràn vào, công sức bao tháng sẽ mất hết.”

Vị kỳ lão thưa:

“Bẩm cụ, đất này sóng dữ, nước mặn, đắp hôm trước hôm sau đã sạt. Dân sức cùng lực kiệt, lòng người cũng nản.”

Nguyễn Công Trứ quay về phía bãi.

“Người đau được nghỉ. Người còn sức cùng ta giữ những đoạn đê xung yếu. Trước hết phải đưa người ở chỗ nguy hiểm ra ngoài.”

Các vị kỳ lão trở về, vận động những người còn sức ở lại. Nhưng thời tiết mỗi lúc một xấu. Gió biển cuốn cát bụi qua những đoạn đê chưa vững. Mây đen kéo kín chân trời.

Một lính lệ chạy đến báo nước đang lên nhanh, nhiều chỗ sắp tràn đê. Nguyễn Công Trứ đi dọc đoạn đê, cúi xem những chỗ bị khoét sâu. Cụ ra lệnh đưa người ở nơi nguy hiểm đến chỗ an toàn, chuyển lương thực và dụng cụ lên cao. Sau đó, cụ gọi những người còn sức đến các đoạn đê xung yếu.

Thư lại Khiêm từ dưới bãi chạy lên, áo tơi sũng nước, mặt lấm bùn.

“Bẩm cụ, dân làng Khởi đã rút lui gần hết. Giờ chỉ còn chừng mươi người.”

Cụ Nguyễn hỏi:

“Ngươi có sợ không? Muốn rút lui không?”

Thư lại Khiêm nhìn nước đang dâng, ngẩng lên đáp:

“Bẩm cụ, thuộc hạ xin ở lại cùng mọi người giữ đê.”

Nguyễn Công Trứ quay sang những người đang có mặt.

“Chỗ nào nước có thể phá thì đóng cọc tre, dằn phên nứa, chuyển bao đất lên ngay.”

Tiếng phụ nữ, trẻ con gọi nhau từ những căn lều còn sót. Cụ Nguyễn chỉ về phía chân bãi.

“Chỗ ấy là họng nước. Nếu vỡ ở đó, dòng xoáy sẽ cuốn cả đoạn đê. Mau đưa đất đến tiếp ứng!”

Người lội xuống nước, người chuyển bao đất, người dựng kè gỗ giữ chân đê. Nước dâng đến ngang ngực, gió giật từng cơn. Đất được chuyền từ tay người này sang người khác. Ai nấy bám vào cọc tre để khỏi bị dòng nước cuốn đi. Đoạn đê nào vừa được gia cố, mọi người nhanh chóng chuyển sang chỗ khác.

Đến canh ba, nước bắt đầu rút. Khi trời sáng, những đoạn đê xung yếu đã được gia cố. Nhiều mái lều bị gió xé rách, đồ đạc nằm lẫn trong bùn. Cụ Nguyễn ngồi xuống vệ đê, lấy khăn lau mặt. Lúc ấy, cụ mới cảm thấy cái lạnh thấm vào người.

☆

Nhà ông Bính nằm gần cổng Truy Tư Từ. Khoa đặt ba lô xuống chiếc bàn gỗ cũ. Ông Bính lấy từ tủ gỗ ra một cuốn sổ đã sờn gáy, mở đến trang ghi chép về buổi đầu khai khẩn vùng đất Kim Sơn.

Hai người ngồi uống nước vối dưới hiên. Ông Bính kể rằng nhờ hệ thống thủy lợi và những tuyến đê được xây dựng từ buổi đầu khai khẩn, dân trong vùng dần ổn định cuộc sống. Những đời sau tiếp tục đắp thêm đê, mở rộng ruộng đồng. Đất phù sa lấn dần ra biển, xóm làng ngày càng đông đúc.

Khoa hỏi: “Bây giờ người dân mình còn giữ được tinh thần khai hoang mà cụ Nguyễn để lại không hả chú?”

Ông Bính mỉm cười. “Còn chứ. Người vùng này cần cù, bám ruộng, bám biển. Máy móc có hiện đại hơn, cách làm có đổi khác, nhưng người ta luôn dựa vào nhau mà sống.”

Khoa hỏi tiếp. “Chú ấn tượng nhất với sự kiện hay câu chuyện nào trong thời gian cụ Nguyễn khẩn hoang ạ?”

Ông Bính chậm rãi kể rằng cụ cố nhà ông từng truyền chuyện một gia đình sinh con đầu lòng trên vùng đất mới. Nghe tin, cụ Nguyễn mang gạo, vải đến mừng và nói: “Thêm đất, thêm người, mừng thay!”

Ông Bính bảo đó là chuyện gia đình lưu truyền. Khoa lắng nghe, không hỏi thêm về thực hư câu chuyện.

Lúc sau, anh hỏi. “Giờ còn ai trong vùng nhớ được những chuyện về cụ nữa không chú?”

“Còn cụ Lữ, nhưng cụ già yếu lắm. Hơn chục năm nay không nói năng được gì.”

Khoa muốn gặp cụ. Ông Bính đưa anh đến nhà.

Hai người men theo lối nhỏ vòng sau đền, qua bụi tre và hàng râm bụt lấm tấm nụ đỏ. Trước ngôi nhà mái thấp, một phụ nữ trẻ đang quét sân. Thấy khách, cô gật đầu chào, vào trong.

Cụ Lữ ngồi tựa lưng vào vách, đôi mắt đã mờ đục. Khoa chào, ngồi xuống bên cạnh. Cụ hướng mắt về phía người khách. Ít phút sau, người phụ nữ mang ấm trà và khay nước ra đặt lên bàn.

Cô nói nhỏ: “Ông cháu lâu nay chẳng nói năng gì. Nhưng lạ lắm, hễ nghe ai nhắc đến cụ Nguyễn là ông chăm chú lắng nghe.”

Khoa từ tốn hỏi: “Thưa cụ, cụ còn nhớ những chuyện ngày xưa các cụ kể về cụ Nguyễn Công Trứ không ạ?”

Ngón tay trỏ của cụ Lữ chấm vào chén trà, lần trên mặt phản gỗ. Cụ vạch một đường ngoằn ngoèo, thêm mấy nét ngang dọc như những hàng cọc đê, cuối cùng khép ngón tay thành một vòng tròn nhỏ.

Khoa chăm chú xem những nét vẽ. “Cụ đang vẽ đê, vẽ sông phải không ạ?”

Cụ Lữ gật đầu. Ngón tay vẫn dừng ở vòng tròn nhỏ. Cụ ngẩng lên, môi động đậy. Khoa cúi xuống gần hơn. Cụ Lữ rút tay về, đặt lên đầu gối. Khoa ghi chép, đứng dậy chào cụ. Đến cuối hàng râm bụt, Khoa ngoái nhìn. Cụ Lữ vẫn ngồi đó. Người phụ nữ trẻ đã tiếp tục công việc. Bóng chổi quét

trước hiên.

Khoa và ông Bính ra tới triền đê. Nước theo những con mương luồn qua rặng cói, tràn vào thửa ruộng. Cánh đồng trải dài dưới nắng xế, những ngọn cói óng lên trong gió. Ông Bính chỉ về một xóm nhỏ phía xa.

“Chỗ ấy ngày trước cụ Nguyễn từng cho cắm cọc, quai đê.”

Khoa ngước theo hướng ông chỉ. Dưới chân đê, mấy đứa trẻ đang chạy trên bờ ruộng. Một đứa vấp ngã, hai bàn tay và đầu gối lấm bùn. Nó đứng dậy, phủi qua loa, chạy theo các bạn. Khoa giơ máy ảnh lên, ngắm hồi lâu, hạ xuống.

Nước triều đang lên. Những dấu chân nhỏ trên bùn dần chìm dưới nước. Khoa nhớ những ngón tay cụ Lữ đặt trên mặt phản gỗ. Những đường nét ngang dọc, những hàng cọc và vòng tròn nhỏ vẫn hiện rõ trong trí nhớ anh. Khoa chưa hiểu hết ý nghĩa hình vẽ. Có lẽ, phía sau những nét vẽ ấy còn một câu chuyện chưa được ghi vào sử sách.

(Báo Hải Phòng, số 500 Bộ mới, 25/6/2026)

Sông Ân ở Kim Sơn. Ảnh: T.L