Hướng đến trường phái thơ Việt hiện đại (MVP trả lời PV) - Nhà thơ Trần Vũ Long thực hiện

Hướng đến trường phái thơ Việt hiện đại

(Nhà thơ Trần Vũ Long thực hiện PV)

 

 

Nhà thơ Trần Vũ Long

 

 

- Thưa nhà thơ Mai Văn Phấn, hình như anh là người rất có ý thức trong việc quảng bá thơ của mình ra thế giới? Hiện anh có bao nhiêu tập thơ được xuất bản ở nước ngoài?

 

- Mai Văn Phấn (MVP): Việc quảng bá thơ mình ra thế giới không chỉ đơn thuần thuộc vấn đề ý thức. Vì đôi lúc, ta muốn nhưng duyên chưa tới thì cũng chưa thể làm được. Thơ của tôi cũng vậy. Được các nhà xuất bản, báo chí nước ngoài đăng tải, phát hành như hiện nay, một phần bởi chữ “Duyên” (chữ “Duyên” Nhà Phật). Tác phẩm của tôi, tạm ví như hạt giống bé nhỏ được con chim mang đi gieo vào miền đất lạ, rồi đơm hoa kết trái ở đâu đó, có trường hợp mãi sau mình mới biết. Khởi duyên, có lẽ là lời mời gửi bài của 2 nhà thơ Katia Kapovich và Philip Nikolayev (Hoa Kỳ gốc Nga. Tổng biên tập tạp chí Fulcrum, Hoa Kỳ) dành cho tôi cách đây hơn 10 năm. Lúc ấy tôi được cố dịch giả, nhạc sỹ Xuân Oanh dịch hộ 10 bài thơ sang Anh ngữ để gửi cho họ. Sau khi tạp chí Fulcrum đăng chùm thơ, tôi được một số tờ báo và tạp chí nước ngoài mời cộng tác, có thêm nhiều bạn bè quốc tế. Gần đây, khoảng đầu năm 2010, tôi gặp dịch giả, nhà thơ Trần Nghi Hoàng. Ông đã cùng giáo sư, nhà thơ Frederick Turner dịch trọn vẹn tập thơ Bầu trời không mái che của tôi sang Anh ngữ, có tiêu đề Firmament without Roof Cover. Đây là tập thơ mở rộng cánh cửa để các tác phẩm tiếp theo của tôi đến được bạn đọc quốc tế. Hiện tôi có 7 tập thơ được xuất bản ở nước ngoài, gồm: 4 tập thơ Anh ngữ (Firmament without Roof Cover - Bầu trời không mái che; Seeds of Night and Day - Những hạt giống của đêm và ngày, Out of the Dark - Buông tay cho trời rạng, Grass Cutting in a Temple Garden - Ra vườn chùa xem cắt cỏ); 1 tập thơ Pháp ngữ (A Ciel Ouvert - Bầu trời không mái che); 1 tập thơ Anbani ngữ (Zanore në vesë - Những nguyên âm trong sương sớm), 1 tập thơ Thái và Anh ngữ (บุษบาซ่อนหน้า – A Hidden face flower – hoa giấu mặt).

 

- Anh là người có nhiều tác phẩm được dịch ra tiếng nước ngoài và cũng đã tạo được những dấu ấn nhất định, vậy anh có nhận xét gì về bản sắc của thơ Việt cũng như sự hội nhập với thơ ca thế giới?

 

- MVP: Bản sắc của thơ Việt, hay nói rộng hơn, giữ gìn bản sắc văn hóa Việt là cốt tử trong quá trình hội nhập quốc tế. Điều đó tạo nên trường độc lập của thi ca Việt trong vô vàn nền thơ toàn cầu. Nhưng bản sắc thơ Việt, hay văn hóa Việt là gì? Phải chăng, là sự tiếp biến những tinh hoa từ quá khứ, mà ta hay đánh đồng với những giá trị ổn định, cũ mòn... Bản sắc thơ Việt là sự kết hợp có chọn lọc những tinh hoa của thơ ca thế giới, được sáng tạo bằng cảm thức và cảm xúc Việt để tạo nên tác phẩm. Theo suy nghĩ của cá nhân tôi, bản sắc thơ Việt sẽ có vẻ đẹp và những giá trị đặc biệt trong nền thi ca toàn cầu khi kết hợp được tinh hoa truyền thống với những giá trị chọn lọc của thơ ca thế giới. Chính những giá trị mới đó sẽ được lắng lọc qua thời gian và lại trở thành nền tảng văn hóa truyền thống sau này.

 

- Đọc thơ của anh tôi có cảm nhận, anh đã tạo ra được một hệ thống hình ảnh khá riêng nhưng đồng thời tư duy triết học trong đó cũng rất rõ nét và có vẻ như đó là một lợi thế của thơ Mai Văn Phấn khi dịch ra tiếng nước ngoài?

 

- MVP: Tôi là người thích nghiên cứu các tôn giáo và say mê đọc sách triết học. Tôn giáo giúp tôi có niềm tin vào đấng siêu nhiên và sáng tạo trong thế giới tâm linh. Tư duy triết học giúp ích cho tôi củng cố thêm những quan niệm riêng về vũ trụ, nhân sinh, thế sự... Xin nhấn mạnh chữ “riêng”, vì đó là không gian thơ, rộng hơn là thế giới sáng tạo của tôi. Nhưng tôi cố gắng không để những bóng râm khổng lồ của triết học ảnh hưởng đến tư duy sáng tác của mình. Lúc nào tôi cũng tâm niệm mình là người làm thơ đọc sách triết học. Tôi tạo lập, điều khiển, thậm chí khuynh loát thế giới “riêng” ấy bằng bản năng và cảm quan của nhà thơ. Thế giới riêng của nhà thơ càng sắc nét thì việc dịch thơ từ tiếng Việt sang một ngôn ngữ khác càng dễ dàng. Ở góc độ này, tôi lại có thêm mối Duyên khác là may mắn gặp được những dịch giả uy tín nhất hiện nay. Họ không chỉ là dịch giả, mà còn là những nhà thơ, nhà nghiên cứu văn hóa, ngôn ngữ uy tín. Các dịch giả đã nhìn thấy rõ những chuyển động trong không gian thơ của tôi để chuyển tải đúng tinh thần tác phẩm. Nói như dịch giả, nhà thơ Lê Đình Nhất-Lang là: thơ MVP khi dịch sang Anh ngữ đã không bị “thất thoát”.

 

- Với kinh nghiệm của mình, có thể nói như vậy, theo anh một nhà thơ cần phải lưu ý điều gì khi sáng tác để tác phẩm của mình có thể dịch ra ngôn ngữ khác một cách thuận lợi hơn?

 

- MVP: Tôi cũng như nhiều tác giả, khởi nghiệp bằng bản năng, sau mới có ý thức sáng tạo chuyên nghiệp. Thời kỳ bản năng, tôi thường bị cái tù mù đánh lừa, che phủ, thời kỳ mình để/ bị câu chữ kéo mình đi. Nhưng gần đây, việc nhận thức rõ những chuyển động của thi ảnh đã giúp tôi đến gần với sự giản dị, trong trẻo hơn. Nhất là khi làm việc với các dịch giả, nhà thơ, biên tập viên nước ngoài, tôi đã học thêm được nhiều bài học quý  cho quá trình sáng tạo tiếp theo. Nhớ có lần tôi và nhà thơ Susan Blanshard (Anh quốc) loay hoay khi dịch tên tập thơ “Buông tay cho trời rạng”, bởi người Anh không có khái niệm “buông tay” cho “trời rạng”. Sau, chúng tôi tìm được tên tập thơ có giá trị tương đương/ độc lập trong Anh ngữ: Out of the Dark. Qua việc dịch thuật tôi rút ra bài học, người phương Tây thường diễn đạt những điều mơ hồ một cách chính xác, còn chúng ta hay diễn đạt những điều chính xác một cách mơ hồ. Kinh nghiệm quan trọng nhất với tôi, giá trị của bài thơ cốt ở thần thái. Khi đã giữ được thần thái, tôi có gắng tìm cách diễn đạt giản dị, trong sáng nhất có thể, đồng thời tạo những chuyển động nhanh và dứt khoát để bạn đọc sớm thấy rõ chủ đích của người viết.

 

- Có lẽ, điều cốt yếu của văn chương là tư tưởng, nội dung của tác phẩm, hình thức chỉ là phương tiện để chuyển tải, anh có đồng ý như vậy không?

 

- MVP: Trong câu hỏi này, anh đang đề cập đến một quan niệm cũ khi cho rằng tư tưởng, nội dung tác phẩm là cơ thể, còn hình thức chỉ là áo quần. Theo tôi, quan niệm ấy không còn phù hợp nữa. Hình thức và nội dung phải là sự thống nhất trong một tác phẩm, như có lần tôi đã viết: Nội dung phải là chất liệu đã mang một hình thức được xác định và hình thức không bao giờ tồn tại độc lập với nội dung của chính nó. Tôi đồng ý với việc đặt tính tư tưởng lên hàng đầu vì đó chính là xương sống để hình thành kết cấu của toàn bộ tác phẩm, song nếu không có hình thức nghệ thuật thì thơ ca hay văn chương nói chung chỉ là những diễn ngôn thông thường, không phải nghệ thuật sáng tạo.

  

- Vậy anh nghĩ sao khi có ý kiến cho rằng Mai Văn Phấn đã quá thiên về vấn đề hình thức trong sáng tác?

 

- MVP: Tôi là tác giả luôn có ý thức khai phá, tạo dựng thế giới nghệ thuật cho riêng mình. Có thể ai đó đọc thơ tôi còn có thói quen để ý nhiều đến câu chữ mà ít chú ý đến cách tạo không gian nghệ thuật, mạch tâm tưởng của người viết. Nếu thơ của tôi quá thiên về hình thức, thì khi chuyển tải sang ngôn ngữ khác, hình thức trong tiếng Việt sẽ lập tức bị triệt tiêu.

  

- Có vẻ như, anh có tham vọng xuyên suốt thế giới nhân sinh này trong mỗi câu thơ với những điều bé nhỏ đang diễn ra ngoài kia?

 

- MVP: Câu hỏi của anh đã là câu trả lời thú vị rồi. Trong không gian sáng tạo, mọi hình ảnh đều được công bằng, chúng có quyền mang mọi khái niệm, tạo cho bạn đọc những hình dung đa chiều về cái đẹp, những liên tưởng gợi mở, bất ngờ... Những điều lớn lao, thiêng liêng trong thế giới nhân sinh này có khi được tồn tại trong những hình ảnh bé nhỏ. Hay nói cách khác, chính những hình ảnh bé nhỏ ấy là nhân tố cơ bản hình thành nên thế giới, như tế bào gốc tạo nên sự vật vậy. Nên tôi muốn đi từ gốc để thấm hơn sự chuyển động của tạo hóa và những điều kỳ diệu mà chúng ta may mắn được chứng kiến mỗi ngày.

 

- Trong sáng tạo nghệ thuật, chúng ta hay bàn tới hậu hiện đại. Nhiều người đánh giá thơ anh là người từ trữ tình cổ điển bay thẳng vào hậu hiện đại. Theo lý giải của anh hậu hiện đại là gì?

 

- MVP: Đó là một đánh giá phiến diện và chưa đầy đủ. Tinh thần hậu hiện đại ra đời ở phương Tây đã gần nửa thế kỷ, là một trào lưu văn hóa hơn là một khuynh hướng văn học. Từ năm 1986, một số nhà thơ, nhà văn trong nước vận dụng nhiều khuynh hướng nghệ thuật, trong đó có cách viết của trào lưu hậu hiện đại (giễu nhại, lắp ghép, liên văn bản, trần thuật đoản mạch, ý thức hỗn dung, xóa nhòa trung tâm và ngoại biên v.v...). Tôi có áp dụng một số thủ pháp của hậu hiện đại trong tập thơ “Hôm sau” (Nxb Hội Nhà văn, 2009). Nhưng đến tập thơ “Bầu trời không mái che” (Nxb Hội Nhà văn, 2010), tôi vận dụng một phần chủ nghĩa cổ điển tự nhiên (Natural Classicism). Gần đây là tập thơ “Vừa sinh ra ở đó” (Nxb Hội Nhà văn, 2013), tôi không còn bận tâm đến bất kỳ khuynh hướng nào của phương Tây nữa.

  
- Anh đã thực sự tìm được một lối đi riêng cho mình?

 

- MVP: Lộ trình sáng tác của tôi, là ra đi từ truyền thống, cách tân hiện đại, đích đến là thơ hiện đại thuần Việt. Tôi đã vận dụng và cả thể nghiệm một số khuynh hướng nghệ thuật, tựa như để các dòng sông chảy vào cánh đồng thơ mình. Nhưng phải phù hợp với thể tạng của mình chứ không đơn giản là sự chắp ghép. Có những vị phù sa làm cánh đồng thơ tôi màu mỡ hơn, nhưng không ít những phù du mà tôi đã loại bỏ. Tôi mơ ước cùng các nhà thơ đã và đang đổi mới tạo được trường phái thơ Việt hiện đại, để bạn đọc phương Tây sẽ nhìn thơ ca Việt, như chúng ta đã từng ngưỡng mộ họ.

 

- Chúng ta hay nói tới cụm từ “đổi mới tư duy”, đó là điều cốt tử để xã hội phát triển. Theo anh người Việt chúng ta đã thực hiện cụm từ đó như thế nào? Và trong văn chương, chúng ta đã đổi mới tư duy được đến đâu?

 

- MVP: Chúng ta đã “đổi mới tư duy” và thành công ở nhiều lĩnh vực, nhưng rất chậm trong sáng tạo văn chương. Chúng ta cần một “cuộc cách mạng” trong tiếp cận văn bản văn học, trước hết, thay đổi sách giáo khoa văn học trong nhà trường. Bởi, các em học sinh chính là những chủ nhân đời sống văn học Việt trong tương lai gần. Các em cần biết cách tiếp cận văn bản sáng tạo theo đúng nghĩa, biết cảm thụ vẻ đẹp văn chương trong mọi khuynh hướng nghệ thuật.

  

- Lâu nay chúng ta cũng nói nhiều đến việc quảng bá văn học Việt Nam ra nước ngoài, với nhiều hoạt động, cụ thể như khi chúng ta đang ngồi trò chuyện ở đây thì Hội Nhà văn đang khẩn chương chuẩn bị cho Liên hoan thơ Châu Á – Thái Binh dương, Hội nghị Quốc tế quảng bá Văn học Việt Nam và còn rất nhiều những hoạt động, giao lưu quốc tế khác. Nhưng xem ra vấn đề cốt lõi là tác phẩm văn học Việt Nam đã thực sự được quảng bá ra thế giới như thế nào thì chưa làm được là bao. Theo anh, chúng ta phải làm thế nào để công việc này thực sự có hiệu quả hơn?

 

- MVP: Lên kế hoạch, chọn tác phẩm, mời dịch giả uy tín... Việc đó ai cũng biết! Hội nghị, quảng bá, liên hoan Thơ mang tính hội hè..., nhưng ngay sau đó, Hội Nhà văn nên có kế hoạch cụ thể với từng dịch giả, nhà thơ các nước. Tôi được biết, đa số khách mời năm nay là những nhà thơ, học giả, tổng biên tập, biên tập viên uy tín của các nhà xuất bản, báo chí các nước.

 

- Anh sẽ giới thiệu gì về văn học của chúng ta với các nhà văn nhà thơ nước ngoài đang dự các Hội nghị quốc tế về văn học tại Việt Nam?

 

- MVP: Đó là việc lớn của Ban Tổ chức Hội nghị quốc tế năm nay. Riêng tôi, tôi muốn các bạn thơ quốc tế biết tới nhiều hơn nền văn học VN đương đại, những chuyển động không ngừng, những công sức, nỗ lực của bao thế hệ người cầm bút của chúng ta để có được những dòng chảy đa phương như hiện nay. Và đặc biệt, tôi đang chờ đợi 3 nhà thơ – những người bạn quý mến của tôi đến Hà Nội. Đó là nhà thơ Susan Blanshard (Đại diện Nxb Page Addie Press của Anh quốc), nhà thơ, giáo sư Gjeke Marinaj (Đại diện Nxb BOTIMET M&B của Anbani), nhà thơ, dịch giả, giáo sư Pornpen Hantrakool (Đại học Silpakorn của Thái Lan). Họ sẽ mang tới Hà Nội các tập thơ của tôi đã được xuất bản và phát hành ở nước ngoài gần đây.

 

- Cảm ơn anh đã trả lời phỏng vấn!

 

(Nguồn: Báo Văn Nghệ, 26/2/2015)

 

 

 

 

Hoàng A Sáng và cuộc dạo chơi với sắc màu - Hànộimới

Tranh của Hoàng A Sáng

 

 

 

 

 



BÀI KHÁC
1 2 3 





























Thiết kế bởi VNPT | Quản trị